نگاهی به اقتباس و اجرای مسعود دلخواه از رمان «بیگانه»
بی اعتنایی سرخوشانه منجر به فاجعه
علی نامجو| آلبرکامو متفکر معاصر که ماهیت آثار ادبی که از خود بهجای گذاشته نشان میدهد بیش از آنکه خلق رمان، داستان یا نمایشنامه، هدفش باشد به دنبال آن بوده تا در این نوشتهها دیدگاههای فلسفی خود را مطرح کند، نویسندهای است که در ایران بسیار محبوب است. نوشتههایش (خصوصاً رمانها و داستانها) در بین دانشجویان و جوانان طرفداران خودش را دارد، خصوصاً اینکه شخصیتهایش سرگشتگیای دارند که معمولاً فصل مشترک روزگار جوانی ما است. پرداختن به مسائلی مثل تنهایی، زندگی، مرگ، روزمرگی و... آثار او را به نوشتههایی فلسفی تبدیل میکند که سعی میکنند وضعیت انسان و مسائل اساسی فکری او در گستره هستی را مطرح کنند. همواره شخصیت اصلی آثارش با نوعی معناباختگی دستوپنجه نرم میکند که این همان مفهومی است که در دوران معاصر بیشازپیش پررنگ شده است. کامو هم در آثار مختلف خود از قبیل افسانه سیزیف، سوءتفاهم و بیگانه بهطور مشخص در این مورد نوشته و شخصیتهای داستان یا نمایشنامه حول چنین مفاهیمی درگیر یا سرگرداناند. به همین ترتیب مفاهیمی ازلیتری مثل مرگ در طاعون یا کالیگولا پررنگ میشوند و نهایتاً بازهم معناباختگی است که بهواسطه مفهومی مثل نیستی گریبانگیر شخصیتهای این آثار میشوند. آثار کامو از همان زمان که در جهان مطرح شد در ایران نیز موردتوجه قرار گرفت و به فارسی ترجمه شد، ازاینرو بارها نمایشنامههایش موردتوجه هنرمندان تئاتر قرارگرفته و به اجرا درآمده است و از رمانهایش نیز اقتباسهایی شده است اما اثری که در این شماره از روزنامه همدلی میخواهیم به آن بپردازیم، نمایشی است که برای اولین بار در ایران اجراشده، رمان بیگانه کامو به دراماتورژی و کارگردانی دکتر مسعود دلخواه که در روزهایی که کرونا معنای آشنایی برای مردمان ایران و جهان نداشت، در سالن چهارسوی تئاتر شهر به روی صحنه رفت و مورد استقبال هم قرار گرفت. در ادامه اصغر نوری مترجم، نمایشنامهنویس و کارگردان تئاتر درباره این اثر مطلبی نوشته که پیش روی شماست:
در خوانش اول رمان «بیگانه» شاید بپنداریم که دیدگاه راوی من، مورسو، همان دیدگاه نویسنده، آلبرکامو، است و نویسنده تلاش کرده مدلی از خود و نگاهش به دنیا ارائه دهد، درحالیکه ماجرا درست عکس این است و آلبرکامو در این رمان نشان میدهد که طرز برخورد مورسو با دنیا تا چه اندازه ناقص و خطرناک است و چه بلایی میتواند در پی داشته باشد. در نوشتهی حاضر تلاش میکنم ضمن تبیین این موضوع، به این مسئله بپردازم که اقتباس و اجرای دکتر مسعود دلخواه از رمان «بیگانه» بهرغم نکات مثبت اجرایی، از همین یکیپنداری مورسو/کامو و مثبت دیدن تفکر و منش شخصیت اصلی رنج میبرد. مسئله کانونی رمان «بیگانه» رابطه مورسو با عملش، یعنی کشتن مرد عرب است؛ عملی که نه خودش بهدرستی دلیل ارتکاب آن را میداند و نه دادگاهی که او را به مرگ محکوم میکند. مورسو ناخواسته درگیر مشاجرهای شده که هیچ ربطی به او ندارد و هیچ دشمنیای با مرد کشتهشده نداشته است. ازاینروست که دادگاه، در فقدان هر انگیزه «روانشناختی» برای ارتکاب جنایت، تلاش میکند با رجوع به زندگی شخصی مورسو تصویر انسانی سنگدل از او ارائه دهد که اساساً برای ارتکاب به قتل دلیل موجهی لازم ندارد: کسی که در مراسم تدفین مادرش گریه نمیکند و فردای آن روز با زنی طرح دوستی میریزد، با او به شنا و تماشای فیلمی کمدی میرود و شب را با او میگذراند، مستعد انجام هر جنایتی است و برای جامعه انسانهای سالم خطرناک محسوب میشود. کامو با طنزی که در صحبتهای مورسو با دادستان، رئیس دادگاه، وکیل مدافع و اظهارات شهود به کار میبرد، پوچی این تفسیرها را بهخوبی نشان میدهد و خواننده را در جایگاه قاضی اصلی مینشاند تا راجع به عمل مورسو و بیگناهی یا گناهکار بودنش قضاوت کند. دادگاه گرچه به گناهکاری مورسو رأی میدهد و او را به مرگ محکوم میکند اما رمان با تقاضای فرجام وکیل مدافع به آخر میرسد و ما هنوز با محکوم زندهای طرف هستیم که امید رهایی از مرگ برای او وجود دارد. درنهایت با این سؤال مواجه میشویم که کدام ویژگی مورسو برای جامعه خطرناک است، اینکه در مراسم تدفین مادرش گریه نکرده و تقریباً بیدلیل مردی را کشته است، یا اینکه دروغ نمیگوید و چیزی بیشتر ازآنچه هست به زبان نمیآورد؟ کاری که همه انسانها هرروز انجام میدهند تا زندگی را سادهتر کنند؛ اما مورسو نمیخواهد زندگی را سادهتر کند. «دروغ نگفتن» بارزترین ویژگی این شخصیت «بیاعتنا»ست که میتواند از او یک اسطوره بسازد و اگر او را تصویری نمادین از نویسنده بپنداریم، مورسو تبدیل میشود به الگویی برای یک روشنفکر ایده آل که به عادتها و قراردادهای تهی و بیمعنی جامعه تن نمیدهد؛ همان دامی که اقتباس و اجرای مسعود دلخواه در آن میافتد.
«بیگانه» مسعود دلخواه همزمان با شروع محاکمه مورسو آغاز میشود و با محکومیت او به مرگ به پایان میرسد. همه اتفاقهای قبلی، بهصورت فلاشبک و با تبدیل خلاقانه صحنه دادگاه به مکانهای مختلف روایت میشوند. این تصمیم گرچه به لحاظ دراماتیک خوب عمل میکند اما اجرا را از نشان دادن خط سیر مورسو محروم میکند؛ خط سیری که با گفتن جملههای بیتفاوت «امروز مامان مرد. شاید هم دیروز. نمیدانم.» شروع میشود و با آرزوی اینکه «در روز اعدام من تماشاچیها زیاد باشند و با فریادهای سراپا نفرت از من استقبال کنند.» به آخر میرسد. گوینده این جمله آخر همان مورسوی اول رمان نیست؛ اما در اجرای مسعود دلخواه، مورسو از اول تا آخر همانی که هست باقی میماند؛ شخصیتی بیتفاوت و در بسیاری از لحظات، خسته و بیحوصله که تنها کنشش سردرگمی است و حتی در بازی لحظههای قبل از ارتکاب به جنایت (لحظههایی که با ماری و دوستش به خوشی میگذراند) هم از نشان دادن آن لذت بیواسطهای که مورسو در زندگی ساده و کمحرفش تجربه میکند، عاجز است. پس تماشاگر در این اجرا قرار است با چه چیز این شخصیت همزادپنداری کند و جذبش شود. جوابی نمیماند جز همان تصویر اسطورهای و جعلی که اجرا میخواهد از مورسو بسازد: همه دروغ میگویند جز او. همه میتوانند به زنی که نسبت به دوست داشتن او مطمئن نیستند اما از گذران زندگی با او لذت میبرند بگویند عاشقش هستند جز مورسو. همه میتوانند در خاکسپاری مادرشان به ناراحتی و گریه تظاهر کنند جز او؛ اما سؤال اینجاست که چرا آدم باید در مراسم تدفین مادرش آنقدر ناراحت نباشد که گریهاش بگیرد؟ چرا یک فرد نمیتواند کس دیگری را واقعاً دوست داشته باشد؟ چرا یک مرد باید آنقدر منفعل و بیتصمیم باشد که به تقاضای ازدواج زنی فقط به این دلیل جواب مثبت بدهد که او اینطور میخواهد؟ یا در کار کثیف یک همسایه شرکت کند که از دختری سوءاستفاده کرده و حالا برادر آن دختر درصدد گرفتن انتقام است؟ کامو در بخش اول «بیگانه» با زبانی بیبدیل و اتفاقهایی روزمره و بهدوراز هر پیچیدگی، نوعی «بیاعتنایی سرخوشانه» را در مورسو به تصویر میکشد که ناگزیر به فاجعه منجر میشود. نویسنده نهتنها نمیخواهد از مورسو الگویی مثبت در برابر جامعه فرورفته در دروغ و عادت (گرچه این تصویر از جامعه هم ارائه میشود) به دست دهد، بلکه به ما و خود مورسو خطر چنین طرز برخوردی با جهان را گوشزد میکند. اگر از ابتدای رمان تا لحظه کشیدن ماشه و کشته شدن مرد عرب را خوب درک کنیم، قتل آن مرد به دلیل «تابش شدید آفتاب» کاملاً قابلدرک و منطقی است. کسی که در بیاعتنایی کامل نسبت به دنیای پیرامونش زندگی میکند و دست زدن به هر عمل خوب و بدی برایش علیالسویه است (به شرطی که واقعاً دلش بخواهد و تظاهر به آن نکند) میتواند به خاطر تابش آفتاب هم کسی را بکشد. بعد از حادث شدن این عمل، مورسو و دادگاه به یک اندازه گیج شدهاند و دنبال علت آن میگردند اما ما (خواننده رمان) دلیل عمل را میدانیم و دغدغه دیگری داریم: مورسو گناهکار است یا بیگناه. علت یکی از ضعفهای اساسی اقتباس و اجرای مسعود دلخواه در همین نکته نهفته است: ما در این اجرا، جای قاضی اصلی نمینشینیم، بلکه تبدیل میشویم به هیاتمنصفه همان دادگاه مسخره داستان که وقتی دلیل موجهی برای ارتکاب جنایت پیدا نمیکند، به زندگی شخصی مورسو رو میآورد و دلایل مضحکی مثل گریه نکردن در مراسم تدفین مادر و شنا و سینما رفتن را دلیل جنایت میداند. در این اجرا، خبری از آن برتری مخاطب نسبت به شخصیتهای داستان نیست که منجر به کشف معنایی پنهان شود؛ معنایی که شخصیتها تا انتها از درک آن عاجزند، حتی خود مورسو که سر آخر از فکر کردن به دلیل عملش دست میکشد و همه نیروهایش را جمع میکند برای مواجه با وحشت مرگ. در اجرای مسعود دلخواه، از تحول مورسو هم نشانی نیست. مورسو، مردی که بیتصمیمیاش او را به آخرین تن دادن به هر چه پیش آید سوق داده، بلافاصله پس از شلیک درمییابد که چیزی به طرز چارهناپذیری خرابشده است، اما دقیقاً نمیداند چه چیز. در طول دادگاه هیچوقت ادعای بیگناهی نمیکند اما اظهار پشیمانی هم نمیکند، بیشتر اعصابش خرد است تا پشیمان. کامو با ظرافت از دادگاه، بالماسکهای میسازد که در آن آدمکهایی در هیات رئیس دادگاه، دادستان و وکیل مدافع سعی میکنند با ارائه تفاسیر مضحکی از گناه، پشیمانی و کیفر روی مورسو تأثیر بگذارند؛ اما او به هیچکدام از این استدلالها تن نمیدهد، حتی دعوت کشیش برای بخشیده شدن را هم رد میکند. چشم مورسو به بعد تازهای از زندگی گشوده میشود که قبلاً از آن بیخبر بود. حالا او میتواند درک کند که چرا مادرش در روزهای آخر عمرش دنبال شادی کوچک رابطه با پیرمردی همسن خود بود. «مورسو سرانجام درمییابد که هستی شادی است.» بیاعتنایی او نسبت به جهان، به عشقی آگاهانه بدل میشود و تسلیم و رضای منفعلانهاش در برابر ستمی که بر انسانها میرود، جای خود را به طغیانی پرشور علیه مرگ میدهد. بهرغم تلاش صادقانه دکتر مسعود دلخواه و گروه خلاقش، این معنا را در اقتباس و اجرای «بیگانه» نمیبینیم.
* پینوشت: در نوشتن مطلب حاضر از کتاب «آلبرکامو» نوشته ژرمن بره، ترجمه خشایار دیهیمی، نشر ماهی (1383) استفادهشده است.