صبر انقلابی چقدر باید تمدید شود؟
کامران طباطبایی (روزنامه‌نگار)
۱- صفحه اول

۲- سیاست

۳- سیاست

۴- جامعه
۵- ویژه شهرستان
۶- اقتصاد
۷- فرهنگ و هنر
۸- صفحه آخر

1832

روزی که قم سنگر نبرد با متفقین شد

کمیته دفاع ملى توسط مهاجرین جهت دفاع از میهن و نبرد با متفقین در قم تشکیل شد و بدین ترتیب قم تبدیل به یک مرکز سیاسى و نظامى علیه روس و انگلیس شد. در جریان جنگ جهانى اول، ایران صحنه درگیرى بین دول متخاصم گردیده بود، دامنه جنگ به‌قدری گسترش یافت که حتى نواحى مرکزى ایران را نیز دربر گرفت و قشون روس و انگلیس به بهانه‌های مختلف، کشور ایران را به اشغال خویش درآوردند. در این تهاجم، قواى روس و انگلیس، با عکس‌العمل‌های زیادى از سوى طبقات مختلف مردم روبرو شدند و قیام‌ها و حرکت‌های سیاسى و نظامى متعددى در سراسر کشور به وقوع پیوست. تا اینکه در پاییز سال 1294 ه.ش، قشون روس به‌منظور تصرف تهران به کرج وارد شدند، بدین ترتیب پایتخت به‌طورجدی در معرض خطر قرار گرفت. نزدیک شدن قشون روس به پایتخت، هراس شدیدى در مردم ایجاد کرد و سبب مهاجرت بسیارى از طبقات مختلف مردم ازجمله تعدادى از رجال سیاسى و نمایندگان مجلس، به شهر قم شد. به دنبال این امر بسیارى از رجال سیاسى، روحانیون و سران احزاب و حتى احمدشاه و اعضاى دربار او به‌طور محرمانه تصمیم گرفتند که از تهران خارج شوند و در وهله اول به قم بروند. با تمام تلاشى که در مخفى نگه‌داشتن انتقال پایتخت و مهاجرت بزرگ صورت گرفت ولى سفارت روس و انگلیس از ماجرا خبردار شدند و با تحت‌فشار قرار دادن شاه و دربار، طرح انتقال پایتخت را خنثى کردند. بااین‌وجود، سران برخى از احزاب، تعداد زیادى از نمایندگان مجلس، رجال سیاسى و مذهبى و طبقات مختلف مردم به شهر قم مهاجرت کردند. در این مهاجرت، برخى از نمایندگان سیاسى دولت‌هایی که با متفقین می‌جنگیدند نیز حاضر بودند و با اعضاى خانواده و کارمندان همراه خویش، به‌سوی قم حرکت کردند. به‌این‌ترتیب در دوم آذر۱۲۹۴ کمیته دفاع ملى توسط مهاجرین جهت دفاع از میهن و نبرد با متفقین تشکیل شد و قم تبدیل به یک مرکز سیاسى و نظامى علیه روس و انگلیس شد، این کمیته که در قم تشکیل‌شده بود، نخستین گام عملى براى تشکیل «دولت ملى» شد. در همین ایام، قوای جنگی روسیه، شهر ساوه را تصرف کرده، به سمت قم پیشروی کردند، اعضای کمیته دفاع ملی که قوای مهاجم را در پیش روی خود دیدند، به‌سرعت رهسپار اصفهان شدند و پس از چند روز توقف، به سمت کرمانشاه حرکت کردند. قوای روسیه نیز پس از تصرف ساوه، شهرهای قم و کاشان را اشغال کردند و برای مقابله با کمیته راهی کرمانشاه شدند. پس‌ازآن که قم با خطر هجوم قشون روس روبرو شد، مرکز حکومت ابتدا به اصفهان و سرانجام به کرمانشاه انتقال یافت، در کرمانشاه این دولت مورد هجوم قواى روس قرار گرفت و از هم پاشید. زمانى که کمیته دفاع ملى در قم تشکیل شد، ژنرال باراتوف فرمانده کل قشون روس، تصمیم گرفت این شهر را به اشغال خود درآورد؛ بنابراین نیروهاى روسى به‌سوی قم و اصفهان حرکت کردند و در حوالى قم جنگ‌های متعددى بین نیروهاى کمیته دفاع ملى و روس‌ها به وقوع پیوست که درنتیجه این برخوردها، تجمع اولیه کمیته دفاع ملى درهم شکست و در عرض چند ماه به ترتیب، قم و اصفهان از یک‌سو و همدان و سلطان‌آباد و کرمانشاه از سوى دیگر به دست نیروهاى روسى افتاد. به‌هرحال در چهاردهم دى‏ماه 1294، قم به اشغال نیروهاى روسى درآمد و نیروهاى اشغالگر، زمام امور این منطقه را به مدت چند سال به دست گرفتند و فجایع زیادى را مرتکب شدند. در این مدت شیرازه نظام عمومى ازهم‌گسیخته شد و راه‌ها دچار ناامنى شده بود و دولت روسیه که به‌موجب نقشه تقسیم ارضى سال 1907م، خود را مالک ایران شمالى و غربى می‌دانست، در طول این مدت از هیچ ظلم و ستمى نسبت به آزادى خواهان خوددارى نکرد. سرانجام این کمیته و دولت موقت در اردیبهشت سال بعد با نامی دیگر اعلام موجودیت کرد، اما سرانجام پس از پایان جنگ منحل شد.