جمهوری اسلامی و طوفان مدرنیسم
حسن جعفریانی (عضو هیات علمی دانشگاه)
۱- صفحه اول

۲- سیاست

۳- سیاست

۴- جامعه
۵- ویژه شهرستان
۶- اقتصاد
۷- فرهنگ و هنر
۸- صفحه آخر

1516

به مناسبت سالروز درگذشت شارل دو مونتسکیو؛

«نامه‌های ایرانی»؛ شالوده‌شکنی «شرق» در برابر «دیگری»

همدلی| توجه غربی‌ها، به خصوص فرانسویان به گزارش‌های جذاب سفرنامه‌نویسانی چون شاردن، تاورنیه، و استقبال از داستان‌های تخیلی و تاریخی با بن‌مایه‌های تاریخی، و نفوذ عناصر خیال‌انگیز تاریخ ایران در فضای فرهنگی فرانسه، موجب شکل‌گیری نهضت ایران‌شناختی در فرانسه در اواخر قرن هفده و اوایل قرن هجده میلادی شد. این نهضت، فضای درام، کمدی، تراژدی‌نویسی و نگارش داستان‌های عاشقانه و تخیلی- تاریخی فرانسه را متأثر ساخته بود و مونتسکیو تحت تأثیر این فضا در کتابی با عنوان «نامه‌های ایرانی» به ترسیم فضای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران و شرق پرداخت.مونتسکیو، یکی از متفکران عصر روشنگری، با وجود مشهور بودن به انصاف و فقدان تعصب در میان نویسندگان غربی، با نگارش کتاب «نامه‌های ایرانی» و بازآفرینی دو مسافر خیالی به نام‌های ازبک و رضا، به عنوان نمایندگان ایران و شرق، به بازشناسی و بازتعریف غرب از طریق تعریف و نمایش شرق مسلمان اقدام کرد. او با فروتر نشان‌دادن شرق مسلمان، در ایجاد و تداوم گفتمانی سهیم و موثر شد که بعدها ادوارد سعید، آن را گفتمان شرق‌شناسی نامید.
شالوده‌شکنی مونتسکیو در «نامه‌های ایرانی» که به تعریف هویت غربی از طریق خلق دیگری و در قالب گفتمان غرب و دیگری اقدام کرده است، به منزله پیش‌گامی مونتسکیو در رویکرد شرق‌شناسانه به ایران و شرق نیست، بلکه شالوده‌شکنی این گفتمان نشان‌گر این واقعیت است که خلق این فضای گفتمانی به وسیله مونتسکیو در «نامه‌های ایرانی» که در آن، شرق، تعریف و بازآفرینی می‌شود، محصول عقل و واقعیت صرف نیست، بلکه محصول به حاشیه‌راندن دیگری و ایجاد یک گفتمان تقابلی است که همواره غرب برتر و ایران و شرق مسلمان، فروتر نشان داده می‌شود.
مونتسکیو، کتاب «نامه‌های ایرانی» را مخفیانه منتشر کرد. این کتاب، نخستین بار در شهرهای کولونی در آلمان و آمستردام در هلند به زبان فرانسه و بدون بیان اسم نویسنده و با نام ساختگی یک انتشارات هلندی منتشر شد و به سرعت در بیشتر کشورهای اروپایی شهرت پیدا کرد، به طوری که در اواخر همان سال، دوباره با اندك تغییراتی به چاپ رسید. استقبال از کتاب، موجب کنجکاوی در رابطه با نام نویسنده آن شد و به زودی معلوم گردید که نویسنده کتاب، مونتسکیو است. شهرت کتاب موجب دعوت مونتسکیو به آکادمی فرانسه شد.
مونتسکیو نخستین کسی نبود که در فرانسه و غرب، راجع به ایران و فرهنگ ایران، به عبارتی شرق مسلمان، کتاب نوشت. انتشار این کتاب در آستانه قرن هجدهم میلادی در مواقع تداوم آثار و پژوهش‌هایی بود که در غرب و به خصوص در فرانسه، از مدت‌ها پیش در رابطه با شرق و به ویژه ایران آغاز شده بود. نگارش و انتشار تعداد بیست‌وپنج سفرنامه در فرانسه و شصت و یک سفرنامه در کل غرب تا قبل از نگارش «نامه‌های ایرانی»، و رونق بازار کتاب‌هایی در رابطه با تاریخ ایران، مانند تاریخ «شهریاران» توتولندی، «متمم تاریخ ایران» تگزرا، «فرهنگ لغت کتابخانه شرقی سه زبانه ترک، فارس و فرانسوی» دومولن، «تاریخ مذهب پارسیان»، بخشی از جنبش ایران‌شناختی بود که در فرانسه از اواخر قرن هفدهم میلادی آغاز شد و در قرن هجدهم میلادی، فضای فرهنگی فرانسه را تحت نفوذ و تأثیر قرار داد.
تمایز کار مونتسکیو نسبت به دیگر کارهای قبل از خود و حتی آثار شرق‌شناسان در این است که وی از طریق بازآفرینی و نمایش ایران و شرق به عنوان دیگری غرب به تعریف هویت غربی در قالب گفتمان غرب و دیگری اقدام می‌کند. از این رو بر خلاف دیگر آثار جامعه فرانسه که در رابطه با ایران نوشته شده بود و عناصر خیال‌انگیز ایران را برجسته کرده بودند و مخاطبان را به شگفتی و حتی ستایش ایران واداشته بودند، مونتسکیو، هویت غربی را در قالب گفتمان غرب و دیگری، بازشناسی و تعریف کرده و به برجسته‌کردن پاره‌ای از عناصر منفی جامعه شرق مسلمان به عنوان دیگری غرب در کتاب «نامه‌های ایرانی» اقدام کرد.
کتاب «نامه‌های ایرانی»، گزارش 160 نامه دو مسافر خیالی ایرانی از قلمروی صفویه به نام‌های ازبک و رضا است که برای کسب معرفت در غرب در مسافرتی از اصفهان به پاریس و اقامت در آنجا، نامه‌هایی به یکدیگر و دیگر دوستان خویش در ایران، عثمانی و ونیز می‌نویسند.
منابع: ژان شیبانی، سفر اروپاییان به ایران؛ جیمز بلاوت، هشت تاریخ دان اروپامحور؛ ضیا الدین سردار، شرق‌شناسی.