روزنامه سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگــی
 -  - 
12 شهریور 1396  |  فرهنگ و هنر  |  کد خبر: 36781
0
0
نقدی بر رمان «ترلان» نوشته فریبا وفی برنده جایزه ادبی سال 2017 «لیبراتور پرِایز» آلمان
فرار از چارچوب‌های سنتی
مجتبی جعفری- هنر، بازتعریفی از خودشناسی انسان است و ادبیات، محبوبترین، باسابقه‌ترین و درعین حال پیچیده‌ترینِ هنرهاست. موضوع اصلی ادبیات به عنوان شاخه‌ای از هنر،« انسان» است؛ چه در وجه فردی و چه در وجه اجتماعی آن. و انسان، این موجود شگرف و گاه هولناک، دستمایه‌ای است برای خلق شاهکارهای ادبی. از میان شاخه‌های گوناگون ادبیات، رمان همواره جایگاهی قابل اعتنا و درخور داشته است و زنان نیز که بخش اعظمی از جوامع انسانی را به خود اختصاص داده‌اند، همواره مورد توجه نویسندگان بوده و در عرصه‌های مختلف آن حضور داشته‌اند. امّا دردمندانه، برخلاف داشتن نقش کلیدی و حساس در جامعه، همواره به عنوان«جنس دوم» مورد بی‌رحمانه‌ترین تبعیضات و بی‌مهری‌ها قرار گرفته تا جایی‌که مطالبه «هویت زنانه» آرزوی دیرینه این قشر لطیف و ظریف بوده است.
اما خوشبختانه در دوران مدرن و بویژه پس از ظهور انقلاب صنعتی در جهان و همچنین انقلاب مشروطیت در ایران گرایش‌های زنانه در حوزه‌های گوناگون اجتماعی و ادبی در آثار شاعران و نویسندگانِ زن به وضوح دیده شده و به موازات آن موجب دگرگونی در بینش و نگرش روشنفکران جامعه شده است. به گونه‌ای که می‌توان بیان کردن احساس زنانه و استفاده از عناصر زنانه در کلام و به ویژه شِکوِه داشتن از تبعیض و نابرابری جنسیتی در هر شکل آن را از ویژگی‌های برجسته ادبیات مدرن دانست.
ادبیات مدرن و زنانه امروز ایران عرصه وسیعی برای روایت ناگفته‌ها و ناشناخته‌هایی است که زنان در آن، از چهاردیواری سنّت پا فراتر گذاشته و با احساس و چشم و دل خود به شناخت جهان شتافته‌اند؛ جهانی که در آن خود را به عنوان یک زن کشف کرده اند.
خانم فریبا وفی( 1341- تبریز) از جمله زنان نویسنده‌ای است که سختکوشانه و پیگیر در انعکاس نگاه و صدای زنانه در ادبیات امروز ایران موثر بوده و توانسته است پایگاه و جایگاه قابل قبولی را از آن خود کند. نوشته‌های او که با اقبالی گسترده مواجه شده و چندین جایزه ادبی ایران و جهان را کسب کرده است، برآمده از اعتقادات و برداشت‌های اجتماعی و جهان‌بینی خاص خود اوست. او در داستان‌های خود مسائل مربوط به حوزه زنان را که گاه به افراط نیز می‌گراید؛ با رویکردی زن مدارانه مورد مداقه قرار داده است. درونمایه آثار خانم وفی را مسائلی همچون بحران هویت، تلاش برای تغییر در برقراری روابط زنان با جامعه، حق انتخاب و تعیین سرنوشت و ...تشکیل داده است. وی در نوشته‌هایش صدای اعتراض زنانی می‌شود که می‌خواهند از پوسته زنِ خانه‌دارِ سنّتیِ فراموش شده به درآمده و با حنجره خود فریاد هویت سر دهند. زنانی که می‌خواهند دیگرگونه ببینند و بیندیشند. زنانی که سنّت‌های حاکم مردسالارانه جامعه را برنتابیده و نمی‌خواهند زنانگی خود را فراموش کنند و جنسیتی مطابق با خواست دیگران برگزینند. بلکه می‌خواهند آشکارتر از پیش دیده و شنیده شوند.
او در آثارش نشان داده که نویسنده‌ای است که دغدغه زن بودن و زن نگاری دارد و به بیان تاملات ذهنی و درونی زنان پرداخته است. اما از درونیات زنانه و سربسته خود بی‌پروا پرده برنمی‌دارد و آن را آشکارا در معرض دید خواننده قرار نمی‌دهد، بلکه از خواننده انتظار دارد که پوسته داستانش را کنار زده و به فحوای مطالبش دست یابد.
رمان «ترلان» فریبا وفی که در سال 2017جایزه پرمخاطب‌ترین نویسنده غیرآلمانی موسسه لیت پروم آلمان را از آن خود کرده، ماجرای دختری است پرشور که علی‌رغم اینکه کتاب‌خوان و اهل تفکر است و سودای نویسندگی در سر دارد، به واسطه سرخوردگی‌های خانوادگی و اجتماعی ناگزیر شده تا به همراه دوستش رعنا، شغل پاسبانی را اختیار کند. از این‌رو با ثبت‌نام و قبولی در آزمون، برای طی کردن دوره اولیه آموزش نظامی وارد آموزشگاه نظامی دختران می‌شود.
ترلان رمان جذابی است که بدون شوک ناگهانی و بی‌هیاهو آغاز می‌شود و این سکوت و سکون هم‌چون دیگر شخصیت‌های داستان، خواننده را تا پایان همراهی می‌کند، به گونه‌ای که می‌توان گفت داستان تهی از هر حادثه‌ای است. داستان، مکاشفه درونی و شرح کشمکش‌ها و تاملات زنی است که نه دوست دارد که در ماجراهای زنانه تعریف شده جامعه سنّتی سهیم باشد و نه می‌خواهد زورگویی‌ها و نابرابری‌های دنیای مردانه را بپذیرد؛ بلکه می‌خواهد خودش باشد و خودش را بنویسد.
ترلان، جدال میان دنیای زنانه و لطافت آن با دنیای خشن و قوانینی است که مردانه نوشته شده‌اند. نگاه ریزبینانه خانم نویسنده روحی زنانه به کل اثر بخشیده و از آن تابلوی معرّق کاری ظریفی ساخته که قابل تعمّق است. اما نکته این‌جاست که خانم وفی در شیوه روایت، با شخصیت‌های داستان بینش و دیدگاه‌های مشترکی یافته و در جای جای داستان حضور دارد. پنداری راوی و نویسنده یکی شده و برخلاف داستان‌های مدرن که با «مرگ مولف» مواجهیم، نویسنده در بیشتر قسمت‌های رمان مستقیماً به اظهار نظر پرداخته و از بار تکنیکی رمان کاسته است، تا آنجاکه داستان را به سمت و سوی خاطره‌نگاری پیش برده و این مسئله سبب شده تا عنصر واقعیت بر خیال بچربد و از جنبه روایی و داستانی رمان کم شود. از این‌رو با رمانی خطی و زمان محور مواجه می‌شویم. می‌توان گفت ترلان حلقه اتصال مخاطب میانه با ادبیات است و برخلاف داشتن زبان ساده و شیرین و نثری پاکیزه و کم اشتباه و پیراسته از حشو و زواید، نتوانسته است مخاطب خاص و نخبه را با خود همراه کند.
در مورد شخصیت‌های رمان باید گفت که این شخصیت‌ها که عموماً از خانه و خانواده گریزانند، دچار نوعی رخوت و جموداند و از ابتدا تا انتهای داستان ایستا و منفعلند. آنها یا دچار تحول نمی‌شوند و یا اگر می‌شوند تغییراتشان منطبق بر کلیشه‌های مردسالارانه جامعه است. زنانی که باوجود زن بودن فاقد عنصر جنسیت و زنانگی بوده و تنها و سرگردان و دلزده از آرمان‌های پوچ و بربادرفته جوانی، در امواج متلاطم یاس و تردید و بدبینی غرق شده و با سرخوردگی و تنهایی عمیقی مواجهند. شخصیت‌هایی که خسته و ناتوان از درون تُهی شده و به بن‌بست بی‌تفاوتی و بیگانگی از خود و از جهان رسیده‌اند. سکوت، توداری و چشیدن طعم گَس تنهایی و غریبگی زنان، خمیرمایه اصلی این رمان را تشکیل می‌دهد.
اما ترلان، شخصیت اصلی و محوری داستان، تنها راه حل درمان وانهادگی زنان را در نوشتن می‌داند و همچون جرّاحی، با تیزی نوک قلم دست به کالبدشکافی و آسیب‌شناسی جامعه زنان می‌زند. در حقیقت دغدغه نویسندگی ترلان، اعتراض مدرن به تمامی زنانی است که به جای ماندن صرف در خانه، الفبا را فریاد بزنند؛ چراکه معتقد است قلم به مثابه چوبه دار، حلّاج گونه آنان‌را جاودانه خواهد ساخت. از این‌رو ترلان با آرمان نویسندگی خود، از جهان خشک، خشن، پادگانی و مردانه بیرونی جدا شده و با فرو رفتن در اعماق جهان درون به خویشتنِ خویش دست می‌یابد و روایت‌گر خود می‌شود.
بدون شک این رمان، با چشم پوشی از برخی اشکالات، با پرداخت خوب، نثر ساده و روان، قصّه درخور توجه و موضوعی مهم، یکی از بهترین آثار پدید آمده سال‌های اخیر است که اگر آن را شاهکار نخوانیم، رمان
خوبی است!
اخبار مرتبط
دیدگاه کاربران

ارسال دیدگاه
نام :    ایمیل : 

عکس خوانده نمی شود کد امنیتی :      
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع میباشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه