چاپ خبر
اوج و حضیض عقل زندگی
روزنامه همدلی   |   23 آذر 1395   |   کد خبر: 23509   |   لینک خبر:   hamdelidaily.ir/n23509

دکتر محمدعلی نویدی- اوج عقل یک وضعیت و حالت و کیفیت ثابت و صامت و ساکت نیست؛ بلکه اوج گرفتن عقل، امری تدریجی و تغییری و تحولی و تکاملی است؛ اوج عقل، همان ارتفاع و ارتقای عقل است. در اوج گرفتن عقل توجه به شدت و ضعف اندیشه و عقل در نسبت با زندگی بسیار مهم است. در واقع عقل منزل به منزل و پله و پله و مرتبه به مرتبه و به‌طور مستمر اوج می‌گیرد و ارتفاع پیدا می‌کند و از یک مرحله به مرحله بالاتر، انتقال می‌یابد. بنابراین اوج و ارتفاع و شدت عقل، در مقابل حضیض و افول و ذلت و پستی و پایینی و ضعف عقل می‌باشد.
اوج و ارتفاع عقل یک فرایند دوسویه و دو طرفه است؛ یعنی چه؟
یعنی ترقی و بالارفتن و فربه گشتن و رشد نمودن عقل، گاهی از امور محسوس به سمت و سوی امور معقول و عقلانی پیش می‌رود و گاهی از امور معقول و ذهنی به سوی امور محسوس و عینی، در جریان می‌باشد. این حرکت عقلی بستگی به شرایط و عوامل بیرونی و تربیتی و تعلیمی و خاصیت ژنتیکی و ارثی، در افراد و اشخاص و حتی جوامع مختلف است، اما در هر صورت و حالت، عقل هم با محسوسات و اعیان سر و کار دارد و هم با معقولات و ذهنیات مرتبط است. مثلا، عقل با اندیشیدن به نحوی مسکن و بهداشت و پوشاک و تغذیه شروع به فعالیت می‌کند، از کم و کیف این امور پرسش می‌کند و پیوسته کنجکاو و کنکاش‌گر است، آیا امکان مسکن بهتر و مقاوم‌تر وجود دارد؟ آیا منزل و منزل و مسکن راحت تر و زیباتر از وضع موجود می‌توان، ساخت؟ آیا قشنگی و زیبایی مسکن مهم است یا محافظت آن در مقابل گرما و سرما و زلزله؟ راستی زلزله و ساختمان‌سازی و مسکن‌گزینی چه ارتباطی دارند؟ حفظ جان آدمی در مسکن‌سازی و رعایت اصول مهندسی ساختمان، چه مقدار و میزان اهمیت دارد؟ و سوالاتی از این قبیل که در هر حوزه زندگی می‌تواند، مهم و موثر باشد.
عقل در چالش و مواجهه با این پرسش‌ها تیز و چابک می‌شود و ارتفاع می‌یابد. گاهی سوالات از طرف عقل است، مثلا عقل امری را دقیق و درست نمی‌داند و منطقی قلمداد نمی‌کند و از درستی و صحت آن پرسش می‌کند یا نقد می‌نماید. آیا اسطوره‌ها همیشه چنگ‌آویز خوب و مورد وثوق هستند؟ چه دلیلی وجود دارد، از میراث گذشتگان و آباء و اجدادی تبعیت کنیم؟ آیا آدمی واقعا دانا است، یا جهلش بیشتر از علمش است؟ و پرسش‌هایی از این قبیل. مسلما، ارتفاع و اوج‌گیری عقل، با تعامل و تاثیر متقابل این فعالیت‌ها و حرکت‌ها و تحرک‌ها، نسبت مستقیم و لاینفک دارد؛ اما در هر صورت، ارتفاع و اوج عقل امر دوسویه و دوطرفه است، هم از عقل به عین و هم از عین به عقل؛ یعنی عقل منزوی و تنها و صرف و ایزوله، عقل افول‌پذیر و حضیض‌پذیر است؛ عقل انتزاعی عقل ارتفاع‌پذیر و اوج‌گیرنده نیست. انتزاعی بودن عقل، با عزت و جلالت آن منافات دارد، بالارفتن و بلندمرتبه گشتن و اوج گرفتن و بالنده بودن عقل با عدم نقش‌آفرینی عینی و عملی هم‌خوان و هم‌ساز نیست، زیرا عقل معطوف به زندگی و انسان و امور آدمی است، عقل انتزاعی عقل بدون محتوا و درون‌مایه است، یعنی عقل تهی و میان‌خالی. پس عقل تهی هرگز جان بالا رفتن و برکشیدن و برآمدن ندارد. اصولا عقل انتزاعی، عقل بی‌جان است، فقط از حیث اسم و عنوان عقل است و در صحنه عمل و عین، عقل نیست، فلذا اوج و ارتفاع عقل با عمل‌ورزی و عین‌پژوهی عقل مرتبط است.عقل انضمامی و عملی، با عقل نظری و معنایی، مکمل و ملازم همند. به تعبیر دقیق‌تر، عقل در حالت اثربخشی و نقش‌آفرینی، عقل مرتفع و اوج‌گیر است.
اوج‌گیری و ارتفاع‌پذیری عقل، با بی‌تفاوتی و بی‌خاصیتی عقل نیز فاصله و تفاوت بنیادی و حیاتی دارد؛ عقل بی‌تفاوت، عقل بی‌مسئولیت است و اساسا، عقل نیست. بی‌عقلی و بی‌خردی و نافهمی که گفته می‌شود، همین بی‌تفاوتی عقل است؛ بی‌تفاوتی عقل، بی مسئولیتی و بی‌خاصیتی است. بی‌مسئولیتی در برابر فرد، خانواده، جامعه و کشور و جهان. آیا اصولا عقل می‌تواند بی‌تفاوت باشد؟ آیا فطرتا و ذاتا، عقل می‌تواند بی‌مسئولیت باشد؟ عقل اگر اسیر و زندانی و در بند و قید موانع و سدود راه نباشد، از سلامت و صحت و آگاهی و آزادی، برخوردار باشد، هرگز نمی‌تواند بی‌مسئولیت باشد؛ زیرا عقل ذاتا مسئولیت‌ساز و مسئولیت‌آفرین است. در واقع، عقل «درحد و حدود خود» متکفل و عهده‌دار امور زندگی است. عقل مسئولیت زندگی و انجام امور آن را به عهده دارد. عقل میزان و قطب‌نمای زندگی است.
ادامه دارد...