سورپرایز اکتبر ترامپ ایران خواهد بود؟
محسن رفیق (روزنامه‌نگار)
۱- صفحه اول

۲- سیاست

۳- سیاست

۴- جامعه
۵- ویژه شهرستان
۶- اقتصاد
۷- فرهنگ و هنر
۸- صفحه آخر

1522

عزل محمدعلی شاه از سلطنت

 بحران‌های متعدد سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بیش از ۱۳ماه دوران حکومت محمدعلی شاه را آشفته و متزلزل کرد. تا ۱۰ماه پس از تخریب مجلس ملی، مشروطه‌خواهان تبریز به جنگ نابرابر با نیروهای دولتی و گرسنگی درنتیجه کمبود آذوقه ادامه دادند. مجاهدین توانستند پیروزی‌هایی به دست بیاورند اما با بسته شدن جاده‌ها و محاصره کامل شهر مردم گرفتار قحطی شدند، نه‌تنها وعده‌های مکرر محمدعلی شاه در احیای مشروطیت هیچ تأثیری بر رهبران ملی و مردم نداشت، بلکه همه چاره استقرار آزادی و قانون را در فتح تهران می‌دیدند. این‌چنین بود که مشروطه‌خواهان در دو جبهه به تدارک سپاه پرداختند تا هم‌زمان به‌سوی تهران حرکت کنند. فرماندهی قشون اصفهان را صمصام‌السلطنه، خان بختیاری بر عهده داشت تا ‌این‌که برادرش سردار اسعد به او پیوست و در رشت، نهضت ملی به کمک سپهدار اعظم (محمدولی‌خان تنکابنی) و یپرم‌خان ارمنی آماده حضور در تهران شد. بختیاری‌ها به سرکردگی صمصام‌السلطنه در اصفهان سر به شورش برداشتند و شهر را تصرف کردند. سردار اسعد بختیاری که در اروپا بود با آغاز شورش‌ها از راه خلیج‌فارس به ایران بازگشت و با تجهیز قشون اصفهان به‌طرف تهران حرکت کرد و در قم مستقر شد.  خان بختیاری با رد ضمانت دولت‌های خارجی در برقراری نظام مشروطه، عزم راسخش را در قیام علیه محمدعلی‌شاه و تصفیه عناصر استبدادی نشان داد. پیشنهادهای دولت انگلستان و روسیه که تحت تأثیر مفاد قرارداد ۱۹۰۷ میلادی مبنی بر اشتراک سیاسی بیان‌شده بود با مقاومت سردار اسعد مواجه شد. بدین ترتیب پیشنهاد جای خود را به تهدید برای ورود نیرو از شمال ایران از طرف ارتش روسیه داد. در این هنگام نیرو‌های سپهدار اعظم به قزوین رسیدند و نمایندگان دو دولت برای جلب نظر فرمانده قوای شمال نزد او رفتند. جواب محمدولی‌خان تنکابنی همانند همرزمش، عزیمت قطعی به سمت تهران بود.  مشروطه‌خواهان رشت به رهبری یپرم‌خان ارمنی، میرزا حسین‌خان کسمایی و سردار محیی به «باغ مدیریه» رشت یورش بردند و حاکم مستبد و دست‌نشانده آن، آقا بالاخان سردار افخم را کشتند. هرچند محمدولی‌خان تنکابنی در محاصره تبریز در کنار عین‌الدوله حضور داشت، اما با شدت گرفتن اوامر استبدادی محمدعلی شاه از قشون خارج شد؛ بااین‌حال، پس از دریافت درخواست انقلابیون، با امتناع از ریاست نیروهای شمال، بی‌میلی خود را نسبت به مشروطه نشان داد. سرانجام انقلابیون توانستند به شیوه‌های مختلف او را همراه کنند. قوای شمال در مسیر حرکت به تهران با نیروهای دولتی به فرماندهی «زاپولسکی» روبه‌رو شدند و درگیری‌ها به شکست و عقب‌نشینی آزادیخواهان انجامید. پیش از جنگ کوتاه قشون بختیاری با نیروهای قزاق، سردار اسعد به نیروهای سپهدار اعظم پیوست. نیروهای ملی با عملیاتی که نقشه آن توسط یپرم‌خان طراحی‌شده بود، از دروازه بهجت‌آباد وارد تهران شدند. سپهدار و سردار اسعد به مجلس ملی رفتند و نیروهای یپرم‌خان قزاق‌خانه را محاصره کردند. بانفوذ به‌تمامی نقاط شهر، فقط بخش مرکزی پایداری می‌کرد. نقاط قوت محمدعلی‌شاه، قصر قاجار و قزاق‌خانه بود و فرمانده کل و حاکم تهران لیاخوف روسی. تمام‌روز ۲۳تیرماه در تهران، جنگ خیابانی و گلوله‌باران ادامه داشت. کلنل روس که مقاومت را بی‌فایده دید، با دستور صریح سفارت روسیه، نامه‌ای به سپهدار اعظم نوشت و شرایطی برای تسلیم پیشنهاد کرد. هنگامی‌که خبر محاصره تهران و نفوذ تا منطقه مرکزی شهر به محمدعلی‌شاه رسید، او و درباریان در کاخ سلطنت‌آباد پناه گرفته بودند. روس‌ها که شرایط را بحرانی می‌دانستند از دخالت در امور داخلی ایران دست کشیدند. شاه چاره‌ای نداشت جز ‌این‌که به سفارت روسیه پناهنده شود. ۲۵ تیر ۱۲۸۸ انقلاب مشروطیت که به‌ظاهر ازدست‌رفته بود، جان دوباره گرفت. ‌‌‌همان شب در مراسمی محمدعلی‌شاه از سلطنت خلع شد و پسر دوازده‌ساله‌اش احمدمیرزا به‌عنوان شاه تازه تعیین شد و عضدالملک نیابت سلطنت را به‌عنوان بزرگ خاندان قاجار بر عهده گرفت. محمدعلی میرزا با قرار دریافت مقرری با خانواده و ملازمانش از سفارت روسیه برای عزیمت به بندر «ادسا» راهی ساحل دریای خزر شد و با کشتی خاک ایران را ترک کرد.

منبع: تاریخ ایرانی