حقوق متهمان
از روی کاغذ تا مرحله عمل

ولی‌الله شجاع پوریان (مدیرمسئول)
۱- صفحه اول

۲- سیاست

۳- سیاست

۴- جامعه
۵- ویژه شهرستان
۶- اقتصاد
۷- فرهنگ و هنر
۸- صفحه آخر

1541

بررسی اهمیت سازمان‌های غیردولتی در گفت‌وگو با «حسین ایمانی جاجرمی»

نهادهای غیر دولتی، فرصتی برای جلب اعتماد عمومی

همدلی| مظاهر گودرزی- هفته گذشته که وزیر کشور در جلسه علنی مجلس برای پاسخ به پرسش‌های اعضای خانه ملت حضور داشت، در پاسخ به دلایل کاهش «اعتماد» و «سرمایه اجتماعی» در ایران گفت که «بی‌اعتمادی مردم و کاهش سرمایه اجتماعی صرفا به عملکرد یک دستگاه باز نمی‌گردد، بلکه هر یک از ما به نوبه خود در آن نقش داریم.» از این‌رو بسیاری از کارشناس‌ها معتقدند یکی از روش‌های بازتولید سرمایه اجتماعی توجه به اهمیت وجود سازمان‌های مردم‌نهاد است، مانند سازمان‌هایی که هفته گذشته به دلیل بازداشت تعدادی از اعضای موسسه خیریه امام(ع) این روزها بر سر آن کمی مناقشه ایجاد شده، گروهی معتقدند این برخوردها ممکن است سبب کاهش میل به مشارکت در امور جمعی شود و در پی آن تولید اعتماد عمومی به خطر بیفتد. «حسین ایمانی جاجرمی»، جامعه‌شناس در گفت‌وگویی با روزنامه «همدلی» از دلایل اهمیت وجود چنین سازمان‌هایی می‌گوید. او معتقد است «در گذشته سازمان‌های غیردولتی همیشه بوده‌اند، همیشه مردم دور هم جمع شده و به یکدیگر کمک کرده‌اند. در دوران مدرن به‌ویژه از دهه 90 به این طرف که مسئله فروپاشی بلوک شرق اتفاق افتاد معلوم شد که برخی دولت‌ها زمینه این‌که مردم بتوانند با یکدیگر کار کنند و کمک کنند باقی نگذاشتند، بعد از آن حوزه کار سازمان‌های غیردولتی در دستور کار سازمان‌های بین‌المللی قرار گرفت.»، شرح گفت‌وگو در ادامه آمده است.

اگر بخواهید اهمیت وجود سازمان‌های غیردولتی را شرح دهید آن را چگونه توصیف می‌کنید؟

کارهای مطالعاتی نشان داد که جامعه مدنی در کارکرد نهادهای مدرن اهمیت دارد، به‌ویژه برای دموکراسی خیلی مهم است، در حوزه اقتصاد مهم است، بنابراین توجه جدی به این سازمان‌ها شده است. هر موقعی که اجتماع انسانی بوده این تشکل‌های مردمی وجود داشتند، مانند سازمان‌های محله‌مبنا، گروهی هم هستند که از دولت‌ها مجوز می‌گیرند و فعالیت‌های رسمی‌تر دارند و باید گزارش عملکرد بدهند. بنابراین این سازمان‌ها بسیار اهمیت دارند، به‌ویژه در حوزه‌هایی که بخش خصوصی و دولتی کمتر حضور دارند این سازمان‌ها بیشتر آنجا معنا پیدا می‌کنند. یکی از کارکردهای این قبیل از سازمان‌ها جبران کننده ناکارآمدی‌های بخش خصوصی و بخش دولتی است، به نوعی مکمل آنها محسوب می‌شوند.

شما گفتید جاهایی که بخش خصوصی و دولتی کمتر حضور دارند جایی است که سازمان‌های مردم‌نهاد حضورشان احساس می‌شود، می‌گویید در چه جاهایی؟

مثلا مانند رسیدگی به فقرا و توانمندسازی آنها، این سازمان‌ها اینطور جاها هستند. ببینید؛ همه امور را نمی‌شود به دولت یا به بازار سپرد، همیشه یک بخش از فعالیت‌ها هستند که نه می‌شود آنها را بروکراتیزه کرد و نه می‌شود از مکانیزم‌های بازار برای آنها استفاده کرد. مثلا همین رسیدگی به بی‌خانمان‌ها و همراهی‌ها و همکاری‌های تخصصی، از سویی دیگر همیشه این سازمان‌ها به سازمان‌های مددکاری مربوط نمی‌شوند، مثلا ما انجمن جامعه‌شناسی هم داریم، انجمن مهندسان مشاور هم داریم که همه اینها خودشان به نوعی تشکل غیردولتی هستند و لزوما کار مددکاری و برخورد با آسیب‌های اجتماعی انجام نمی‌دهند، بنابراین حوزه کار تشکل‌های غیردولتی خیلی گسترده است، کسی نمی‌تواند این حوزه را محدود کند و همانطور که گفتم از کارکردهای مهم آن در واقع تکمیل کننده و رفع نواقص حوزه بازار و دولت است.

به این سازمان‌های غیردولتی در اداره اموری که گفتید چقدر باید بها داد، کارکردشان تا کجا می‌تواند باشد؟

ببینید؛ دولت باید قبول کند که همه مشکلات را نمی‌تواند حل کند، اگر می‌خواهد به طور کامل قبول مسئولیت کند باید بپذیرد که همه چالش‌ها را باید خودش حل کند، این‌که ما دیگر فقیر نداشته باشیم، نابرابری و فساد نداشته باشیم، آموزش با راحتی انجام شود، حتی مثلا خود دولت بحث انتقاد از خودش را بر عهده بگیرد، که البته نشدنی است، خیلی از این کارها کار دولت نیست، در یک دستگاه بروکراسی شما نمی‌توانید انتظار داشته باشید مثلا تا حدود 12شب همه کارکنند، اما یک فرد داوطلب ممکن است 24ساعته هم کار کند، چراکه در بروکراسی شما با کارمند روبه‌رو هستید، کارمند ساعت کار دارد، صبح می‌آید و ساعت چهار می‌رود، اما یک کسی که در حوزه فعالیت‌های مدنی هست، اصلا ساعت کار برای او مطرح نیست. ضمن این‌که از کاری که انجام می‌دهد خوشحال است و مهم‌تر این‌که احساس مشارکت می‌کند و این برای یک جامعه مهم است. این‌که در گردش امور نقش دارند، این مسائل به شهروند هویت می‌دهد و شما را تبدیل به یک شهروند آگاه و مسئول می‌کند. اما اگر محدود کنیم همه این مزایا را از دست می‌دهیم.

شهروند مسئولیت‌پذیری که از دل این سازمان‌ها بیرون می‌آید کارکردش برای حکومت چیست؟

در واقع رمز داستان همین‌جا است؛ سازمان‌های غیردولتی سبب می‌شوند که آدم‌ها بیایند در حوزه عمومی مسئولیت به عهده بگیرند و با محدودیت‌ها و تنگناهای کار آشنا شوند، در نتیجه این‌که اگر قرار بود همه مسئولیت‌ها را بیندازند به گردن حکومت دیگر این کار را انجام نمی‌دهند، چون آنها با حضور در عرصه عمومی و کنشگر شدن می‌فهمند که مثلا فقر را یک شبه نمی‌شود ریشه‌کن کرد، نمی‌شود یک‌شبه نابرابری را پس زد، نمی‌شود یک‌شبه فساد را نابود کرد. بنابراین وجود چنین انجمن‌هایی محاسن زیادی دارد.

هفته گذشته در مجلس از وزیر کشور پرسیده شد سرمایه اجتماعی پایین آمده است، سازمان‌های غیردولتی در این باره چقدر اهمیت دارند؟

بله اینها مولد سرمایه اجتماعی هستند. یکی از گرفتاری‌های ما این است که گزارش‌ها نشان می‌دهد سرمایه اجتماعی ما کم شده است، در صورتی که مطالعات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که نه بخش خصوص مولد سرمایه اجتماعی است و نه دولت، به عبارتی شما نمی‌توانید از دستگاه‌های دولتی سرمایه اجتماعی تولید کنید، سرمایه اجتماعی دقیقا در جامعه مدنی تولید می‌شود.
بنابراین وقتی شما می‌آیید و جامعه مدنی را محدود می‌کنید، یکی از پیامد‌هایش این است که به شدت سرمایه اجتماعی شما کاهش پیدا می‌کند.

و چه پیامدهای دیگری می‌تواند داشته باشد؟

اگر فضا کاملا بسته شود یعنی همان اتفاقی که در بلوک شرق رخ داد ممکن است که رفته رفته آدم‌ها ببینند که هزینه فعالیت‌های غیردولتی و داوطلبانه از سودش بیشتر است به هر صورت وارد نمی‌شوند، چرا که در چنین شرایطی می‌ترسند و طبیعی هم است. ممکن است محافظه‌کاری پیشه کنند و بنابراین این حوزه هم از رمق بیفتد. بنابراین هم باید اعتماد کرد، هم باید نظارت کرد.
در این شرایط است که خود این سازمان‌ها تلاش می‌کنند شفاف باشند و گزارش عملکرد بدهند، حساب‌های مالی خودشان را روشن اعلام کنند.
بنابراین باید به جای محدود کردن کمک کرد که اینها در جای درست خودشان فعالیت کنند و روابط خوبی با دولت و بخش خصوصی داشته باشند. یعنی مدل حکمرانی که از آن صحبت می‌شود، حکمرانی خوب، این است که یک تقسیم کاری بین دولت و بخش خصوصی و جامعه مدنی صورت می‌گیرد و هر کدام از اینها در یک فرایند شراکتی که با یکدیگر رقیب و دشمن نیستند، فعالیت کنند. بنابراین وقتی کسی بیاید این دست از همکاری‌های اجتماعی غیردولتی را محدود کند، در واقع جامعه را از یک شریک خوب محدود کرده است؛ آن هم شریکی که از دل مردم بلند شده است. در نبود این دست از فعالیت‌ها جامعه دچار رکود و زوال می‌شود، مردم آهسته‌آهسته خودشان را از حوزه‌هایی که دولت هم نمی‌تواند در آنها بازیگر خوبی باشد عقب می‌کشند.

هفته گذشته تعدادی از اعضای موسسه خیریه امام(ع) به عنوان یک موسسه غیر دولتی بازداشت شدند، نظرتان در این باره چیست؟

ببینید؛ نگاه امنیتی همیشه به تشکل‌های غیردولتی بوده، فقط هم خاص ایران نیست، معمولا تمام دولت‌ها با نگاهی کم و بیش شکاکانه به این فعالیت‌ها توجه می‌کنند، چرا که این حوزه‌ها مستعد فراهم کردن زمینه نفوذ هستند. بنابراین ممکن است که مسئله امنیتی برایشان پیش بیاید، ولیکن باید به مردم توضیح داده شود، نباید اجازه داد که در جامعه در خصوص این برخوردهای امنیتی با سازمان‌های مردم‌نهاد پرسش‌های عمیقی ایجاد شود، باید خیلی شفاف و روشن دلیل برخورد با این فعالیت‌ها گفته شود، این‌که چرا دستگیری برخی از اعضا صورت گرفته است، اینها باید صریح، شفاف و سریع برای جامعه مشخص شود.