سال 98 را دقیق ببینیم
ولی‌الله شجاع پوریان (صاحب‌امتیاز)
۱- صفحه اول

۲- سیاست

۳- سیاست

۴- جامعه
۵- ویژه شهرستان
۶- اقتصاد
۷- فرهنگ و هنر
۸- صفحه آخر

محمد مهدی فرقانی در تبیین عملکرد رسانه‌ها در بحران بهداشتی کشور؛

باید اتاق خبر کرونا تشکیل شود

همدلی|رضا دستجردی: بحران کرونا که بیش از یک ماه پیش از چین آغاز شد و تا قلب اروپا و حتی آمریکا و آمریکای شمالی را در نوردید، حتی ذره‌ای دل مسئولان بهداشتی کشورمان را نلرزاند، چرا که با اطمینان خاطر از عدم شیوع آن در کشور سخن می‌گفتند، اما هفته گذشت انتشار خبر مرگ 2 نفر بر اثر ابتلا به کرونا و در ادامه، افزایش تعداد کشته‌شدگان و مبتلایان بدان، تمام معادلات مسئولین بهداشتی کشور را بر هم زد. به راستی در بحبوحه فشارها و بحران‌هایی که هر روز شاهد آن هستیم، نحوه اطلاع‌رسانی این بحران تازه به مردم و کم و کیف آن چگونه صورت پذیرفت که در اثنای بی‌مسئولیتی مسئولان، حداقل خود مردم فکری برای مهار آن کنند؟ محمد مهدی فرقانی، استاد علوم ارتباطات در گفت و گو با همدلی از عملکرد رسانه‌ها در این خصوص سخن می‌گوید.

ارزیابی شما در خصوص عملکرد رسانه‌ها در بحران کرونا چیست؟

تا به امروز که به نظرم نمی‌رسد رسانه‌ها کار خاصی در این خصوص کرده باشند، در حالی که حداقل رسانه‌ها تا قبل از بروز جدی مسئله و مشخص‌شدن اینکه این ویروس وارد ایران شده و منجر به فوت چند تن شده و اولین خبرش هم با فوت دو نفر منتشر شد، می‌توانستند هشدارهای لازم را صورت دهند، دستگاه‌های مسئول را به نوعی پای کار بیاورند و به آنها احساس تعهد و مسئولیت اجتماعی بیشتری دهند که قضیه را قدری جدی‌تر بگیرند. در حقیقت بر رسانه‌هاست که لحظه لحظه این موضوع را دنبال کنند و به مردم اطلاع‌رسانی کنند. خود مسئولان دو هفته پیش گفتند که این ویروس وارد ایران هم می‌شود، بنابراین انتظار مردم این نبود که ناگهان رسانه‌ها خبر ابتلای دو نفر را به این ویروس اعلام کنند. این فرآیند مربوط به مراحل قبل از بروز این بحران و مشکل می‌شد، چرا که رسانه‌های داخلی می‌توانستند از این طریق، تحرک را در مسئولان ارتقا دهند و به آنها یادآوری کنند که اگر آنها به موقع، دقیق و سریع عمل نکنند، مرجعیت خبری را رسانه‌های خارج از کشور، شبکه‌های اجتماعی و نظایر آن به دست خواهند گرفت. حال بعد از بروز این اتفاق، دو موضوع اصلی باید مد نظر باشد، یکی اینکه مردم اطمینان داتشه باشند که مسئولان و به تبع آن رسانه‌های داخلی، چیزی را از آنها پنهان نمی‌کنند و اخبارشان دقیق، درست و به موقع است و دوم اینکه شیوه و لحن این اطلاع‌رسانی باید به گونه‌ای باشد که ایجاد تشویش، اضطراب و وحشت عمومی نکند. خانواده‌ها همین الان به اندازه کافی نگران سلامتی خودشان، فرزندان‌ و اطرافیان‌شان هستند، بنابراین ضمن اینکه باید اعتماد پیدا کنند که رسانه‌ها هوشیار، آماده و پای کار هستند، مطمئن باشند که ابزارهای خبری، آنها را از دریافت اخبار دقیق و درست محروم نمی‌سازند. از سوی دیگر، رسانه‌ها هم باید قدری تخصصی با این مسئله برخورد کنند، به عبارت دیگر، جنبه‌های جامعه‌شناختی، روان‌شناختی و ارتباطی این موضوع را هم در کنار خبررسانی محض مورد توجه قرار دهند. رسانه‌ها باید بدانند که چگونه خبر را اعلام یا اخبار را پیگیری و تعقیب کنند که حتی‌الامکان ضمن ارتقای سطح آگاهی، هوشیاری و بسیج عمومی، در عین حال وحشت بی‌مورد هم ایجاد نکنند و نگرانی‌های بی‌جا را دامن نزنند، چرا که خود این نگرانی‌ها، یک بحران است و وحشت عمومی زمانی که بیش از اندازه‌های خود موضوع فاجعه باشد، می‌تواند بحران روانی در جامعه ایجاد کند. این امر هم همانطور که گفتم مستلزم این است که دستگاه‌های مسئول با مرکزیت وزارت بهداشت و درمان و سازمان‌های ذیربط دیگر، ستاد خبری ایجاد کنند، کما اینکه ظاهرا اتاق خبر هم تشکیل شده، ولی قاعدتا لازم است هم مسئولان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در این اتاق خبر حضور داشته باشند و هم مسئولان ذیربط و نهادهای دیگر مثل اورژانس و سازمان‌های دیگر. به علاوه لازم است چند نفر از متخصصان روان‌شناسی، جامعه‌شناسی، ارتباطات و نظایر آنها هم در این محفل حضور داشته باشند تا هم در مورد محتوای اخبار و هم درباره شکل و شیوه اعلام و انتشار اخبار به رایزنی و مشورت بپردازند و بهترین شیوه را انتخاب کنند. بنابراین اصل بر این است که مردم بتوانند در این مورد، به رسانه‌های داخلی اعتماد کنند و مطمئن باشند که اخبار درست و دقیق را باید از طریق این رسانه‌ها پیگیری کنند و دوم اینکه رسانه‌ها باید تلاش کنند به کمک دستگاه‌های مسئول و متخصصان ذیربط، حتی‌الامکان ضمن بالا بردن سطح هوشیاری و آگاهی مردم، آرامش و طمانینه را در میان آنها حفظ کنند و ایجاد وحشت و اضطراب عمومی در این زمینه نشود یا کاهش پیدا کند.

اشاره کردید که مردم هم به رسانه‌ها اعتماد کنند. فکر می‌کنید با توجه به رخدادهای چند ماه اخیر و این احساس عمومی که مسئولین و رسانه‌ها، اخبار صحیح را به مردم ارائه نمی‌دهند، می‌توان انتظار داشت که مردم در شرایط فعلی به رسانه‌ها اعتماد کنند؟

سخت است، می‌خواهم بگویم نه اعتماد با یک عملکرد به دست می‌آید، نه می‌شود انتظار داشت که به سرعت بازسازی شود، چون اعتماد به مرور و در طول زمان و بر اساس تجربه زیسته مردم در مواجهه با رسانه‌ها شکل می‌گیرد. یعنی مردم در رویدادها و مقاطع مختلف زمانی، عملکرد رسانه‌ها را نگاه می‌کنند و می‌بینند و بر اساس آن اقدام می‌کنند. البته این رسانه‌ها یک طیف هستند و نمی‌توان همه‌شان را در یک طبقه‌بندی جای داد که چگونه عمل کردند، یا اینکه چقدر دقیق، صحیح، درست، دل‌سوزانه و مطابق با وظایف و مسئولیت‌های اجتماعی خود به رخدادها واکنش نشان دادند تا مردم بتوانند در این مورد خاص هم به آنها اعتماد کنند. این سخت است که ما فکر کنیم تجربه و مشاهده مردم تا قبل از این مشاهده همراه با بی‌اعتمادی نبوده و حالا باید در این مورد صددرصد به همه چیز و همه عکس اعتماد کنند. به همین دلیل است که عرض می‌کنم احتمال اینکه شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های برون‌مرزی و امثال اینها در این زمینه میدان‌داری کنند هست، ولی با این حال، این مورد اخیر حداقل می‌تواند یک تجربه موفق برای آینده باشد.
اینکه صدا و سیما فقط پس از فوت دو نفر، کم و کیف بحران کرونا را به مردم اطلاع‌رسانی کرده، ناشی از این بود که نمی‌خواستند جو ترس و وحشت در جامعه ایجاد شود، یا دلیل دیگری داشت؟
در این گونه مواقع نمی‌توان به تنهایی از رسانه انتظار داشت، چون رسانه نه منبع اطلاعاتی در دست دارد و نه تخصص و مهارت لازم را برای پردازش چنین اخباری در اختیار دارد. این است که آن ستاد خبری که اشاره کردم، باید خیلی پیش از این شکل می‌گرفت و مرتب رسانه‌ها را تغذیه می‌کرد. در آن صورت اگر رسانه‌ای قصور و کوتاهی هم می‌داشت، می‌شد آن را مخاطب قرار داد و از منظر افکار عمومی آن را مواخذه و بازخواست نمود. کما اینکه من همین دیروز دیدم که وزارت بهداشت اطلاعیه‌ای صادر کرده و از صدا و سیما خواسته که آخرین خبرهای آنها را اعلام کند، نه خبرهای مربوط به دو یا سه روز قبل را.
و ظاهرا صدا و سیما خصوصا در اخبار و برنامه‌های بهداشتی و پزشکی خود، خیلی سطحی و ساده‌انگارانه با این بحران برخورد کرده است.
این موضوع چند وجه دارد. یک وجهش این است که شاید می‌خواهند به اضطراب و وحشت عمومی دامن نزنند که اصل این تفکر درست است، اما اینکه چگونه می‌توان جلوی توسعه ترس و وحشت عمومی را گرفت، محل مناقشه و قابل بحث و گفت‌وگو است. اما بالاخره چون رسانه ملی ما با خیلی چیزها سیاسی برخورد می‌کند، بالاخره ممکن است این ملاحظات هم در نحوه پردازش اخبار آن دخالت داشته باشد، ولی در هر حال من باز تاکید می‌کنم که رسانه‌ها بالاستقلال نمی‌توانند و نباید کاری کنند، بلکه آن ستاد بحران و اتاق خبری که تشکیل می‌شود باید منبع تغذیه رسانه‌ها باشد. این معنایش این نیست که رسانه‌ها، تحقیقات یا بررسی‌های مستقل خود را نباید یا نمی‌توانند داشته باشند، بلکه مهم این است که اطلاعات غیر موثق، غیر تخصصی و غیر علمی را منتشر نکنند یا بدان دامن نزنند.

آیا خود مردم هم در ایجاد شایعه و انتشار اخبار و اطلاعات غلط نقش دارند؟

خیلی زیاد، هم مردم نقش دارند، هم شبکه‌های اجتماعی و هم به نظر من، برخی رسانه‌های برون مرزی. مردم از این نظر می‌توانند نقش داشته باشند که رفتار توام با طمانینه و آرامش را در دستور کار قرار دهند و اگر لازم است امکاناتی برای پیشگیری اختصاص پیدا کند، در خرید یا مصرف آن افراط نکنند کما اینکه خود من بارها برای خرید لوازم بهداشتی به داروخانه‌ها مراجعه کرده‌ام و نه ماسک پیدا کرده‌ام، نه ژل ضد عفونی. تک و توکی هم را که پیدا شد به قیمت 35 هزار تومان می‌فروختند. حالا کیفیت آن ماسک چیست را نمی‌دانم، ولی 35 هزار تومان برای یک ماسک، ماسکی که گفته می‌شود مرتب هم باید عوض شود؟ شاید اگر همین الان می‌شد رصد کرد می‌دیدیم ذخیره بزرگی از این وسایل در خانه‌ها انبار شده است. مثلا یک ژل را که ممکن است برای یک هفته یا ده روز کفایت کند، من 5 عدد بخرم که مبادا کم شود یا امثال آن. متاسفانه رفتار ما همین را نشان می‌دهد. ضمن اینکه مردم نباید بی‌احتیاطی کنند و اگر موارد مشکوکی چه در مورد خودشان، چه در مورد اطرافیان‌شان حس کردند یا رفتارهایی انجام شد که ممکن است خطرزا باشد، به یکدیگر تذکر دهند. لازم نیست که مرتبا مراجع مسئول به ما یادآوری کنند و از ما بخواهند، خود ما هم باید مقداری مراقب خود و دیگران باشیم و به همدیگر، رفتار درست را تذکر دهیم و یادآوری کنیم و در عین حال این رفتار درست را به نمایش بگذاریم، از حیث نظافت فردی، از حیث انجام ندادن رفتارهای خطرناک و امثال اینها. در واقع مردم هم در عبور از این بحران نقش دارند، چون بدون همکاری و همراهی مردم، هیچ دستگاه مسئولی به تنهایی نمی‌تواند در این زمینه موفق عمل کند. من اخیرا می‌بینم که اطلاعات خوبی در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، حتی می‌بینم شهروندان، همین توصیه‌ها را هم در شبکه‌های اجتماعی به یکدیگر می‌کنند که بی‌خود، مسئله را بزرگ نکنید یا ایجاد وحشت نکنید یا مثلا این رفتارها را داشته باشید یا این رفتارها را نداشته باشید. قطعا این رویکرد مردمی بسیار می‌تواند هم به دستگاه‌های مسئول و هم به خود شهروندان کمک کند.