روزنامه سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگــی
 -  - 
24 خرداد 1397  |  ورزش  |  کد خبر: 48357
0
0
توسعه به سبک چینی
دیالکتیک عمل‌گرایی و اقتدارگرایی
همدلی| اجلاس اخیر شانگهای و همزمانی آن با اجلاس گروه7 در کبک کانادا بهانه‌ای شده است تا باز هم ناظران سعی کنند به سوالاتی کلان و البته تکراری پاسخ دهند: قرن آینده از آنِ کیست؟ آیا آنگونه که ادعا می‌شود تا دو دهه آینده چین، آمریکا را از لحاظ اقتصادی درخواهد نوردید و آماده می‌شود تا رهبری نظامی و سیاسی جهان را هم برعهده بگیرد؟ یا آنگونه که برخی دیگر می‌گویند رهبری نظامی و سیاسی جهان نیازمند ویژگی‌هایی است که چین فاقد آن است؟ این دست سوالات پرشمار است اما نکته‌ای که وجود دارد اینکه پاسخ به این پرسش‌ها هرچه باشد، از این نکته نمی‌توان غافل شد که مدل حکمرانی چین در حال حاضر برای بسیاری کشورها الگو قرار گرفته است. چه اینکه چین نوعی از سرمایه‌داری را عرضه کرده است متفاوت با سرمایه‌داری غربی. در این مدل گرچه از دموکراسی و انتخابات آزاد و رسانه‌های نقاد خبری نیست، اما این نظام در حوزه اقتصادی دست‌کمی از سرمایه‌داری غربی ندارد. آمارها نشان می‌دهد چنین سیستمی به‌وضوح موجب افزایش رفاه مردم این کشور شده است. با این توضیح، چنین سیستمی می‌تواند برای کشورهایی که نظام‌های اقتدارگرا در آن حاکم هستند، الگو قرار گیرد: از یک‌سو الیت، قدرت خود را حفظ می‌کند و نیازی نمی‌بیند که هرچند سال یک‌بار مشروعیتش را به رای مردم بگذارد و از دیگر سو به دلیل رفاهی اقتصادی‌ای که ایجاد شده است، مردم راضی هستند و کمتر می‌توان از بی‌ثباتی‌های اقتصادی سراغ گرفت. چنین صورتبندی، همان چیزی است که در ادبیات توسعه به مشروعیت کارکردی
‏(performance legitimacy) می‌شناسیم.
برای آشنایی با این مدل و راهی که این کشور رفته است، در این شماره و چند شماره آینده& سعی خواهیم کرد به برخی زوایای توسعه این کشور بپردارزیم. در شماره فعلی دیوید رانسیمن، استاد علوم سیاسی دانشگاه کمبریج در وال استریت جورنال به توضیح تجربه چین در دو حوزه «رفاه» و «منزلت شخصی» و قیاس آن با توسعه غربی اشاره می‌کند. این مقاله را وب‌سایت آسو با ترجمه افسانه دادگر منتشر کرده است.
دیوید رانسیمن ‪-‬ معروف است که فرانسیس فوکویاما در کتابی که در 1992 نوشته، پایان تاریخ و آخرین انسان، پیروزی «دموکراسی لیبرالی» را به عنوان مدل حکومتی که کل بشر به سمت آن در حرکت است اعلان کرده بود. این پیروزی در دو جبهه بوده است. دموکراسی‌های غربی به یمن قابلیت مسلم‌شان برای تامین رفاه عمومی و بالا بردن سطح زندگی بیشتر شهروندان، به لحاظ مادی بر رقبای ایدئولوژیک‌شان تفوق و برتری داشته‌اند. در عین حال، زندگی کردن در یک دموکراسی مدرن به معنای آن بوده است که تضمین می‌شود شما به عنوان یک شخص مورد احترام خواهید بود. هرکسی حق بیان دارد، و بدین‌سان دموکراسی شان و منزلت شخصی را هم محفوظ نگاه داشته است.
آن دستاوردها و این حرمت و احترام یک آمیزه سیاسی چشمگیر است. عبارت «شان و منزلت» در کتاب پایان تاریخ 118 بار ظاهر می‌شود، کمی بیشتر از مجموع کلمات «صلح» و «رفاه» با هم. از نظر آقای فوکویاما، این است آن‌چه دموکراسی را شکست‌ناپذیر می‌کند: فقط دموکراسی است که می‌تواند نیاز اصلی انسان به رفاه و آسایش مادی را و تمایل اصلی انسان را به آن‌چه او «تایید» می‌نامد (مفهومی که از هگل وام گرفته شده است، و بر بُعد اجتماعیِ احترام و شان و منزلت تاکید می‌کند) برآورده کند. در قیاس با رژیم‌های پرسروصدا، سرکوبگر، و فقیر دوره شوروی، این دموکراسی رقیبی نداشت.
اما امروز، هنوز دو دهه از قرن بیست و یکم نگذشته، آن رقابت و چالش از نو زنده شده است. البته این دیگر به معنی برخورد ایدئولوژی‌ها نیست، آن‌گونه که در جنگ سرد بود. دموکراسی غربی اکنون با شکلی از دیکتاتوری و اقتدارگرایی مواجه شده است که بسیار عمل‌گرایانه‌تر از پیشینیانِ کمونیستِ خود رفتار می‌کند. نسلی جدید از حاکمان خودکامه، مخصوصاً در چین، درست مانند هرکس دیگری در صدد یادگیری درس‌های قرن بیستم بوده‌اند. آن‌ها نیز تلاش می‌کنند تا به دستاوردهای توام با حرمت و احترام دست یابند. این همان ترکیب آشنا است، که البته اکنون در قالبی غیردموکراتیک عرضه می‌شود.
از دهه 1980، رژیم چین موفقیت‌های قابل‌توجهی در بهبود وضعیت مادی جمعیتش داشته است. در طول این دوره، چینِ غیردموکراتیک به پیشرفت بسیار بیشتری در کاهش فقر و افزایش طول عمر ملتش دست یافته است تا هندِ دموکراتیک: مردم چین به طور میانگین تقریباً یک دهه بیشتر از همسالان هندی خود عمر می‌کنند، و سرانه تولید ناخالص داخلی چین چهار برابر هند است. فقر در چین اکنون به زیر 10 درصد رسیده است و باز هم به سرعت پایین می‌آید، در حالی که در هند حدود 20 درصد جمعیت در فقر به سر می‌برند. منافع رشد سریع اقتصادی برای صدها میلیون شهروند چینی محسوس شده است و حکومت چین می‌داند که بقایش در گرو تداوم موفقیت اقتصادی است. اما شالوده رشد و ترقی چین فقط بالا رفتن سطح زندگی نبوده است؛ بلکه همزمان انگیزه‌ای هم برای ارتقای شان و منزلت مردم چین وجود داشته است. با این همه، این همان شان و منزلتِ فرد فرد شهروندان آن‌گونه که ما در غرب می‌شناسیم نیست؛ بلکه شان و منزلت ملی و جمعی است، و به صورت خواست سربلندی بیشتر برای کشور چین ظاهر
می‌شود: فرّ و شکوه چین را به آن بازگردانید! خودنماییِ ملت، و نه فرد، آن چیزی است که نیمه دیگر آن آمیزه‌ی عمل‌گرایانه دیکتاتوری را کامل می‌کند.
شهروندان چین برای خودنمایی و ابراز وجود به نحو دموکراتیک همان فرصت‌هایی را ندارند که شهروندان غربی یا هندی دارند. ظهور شان و منزلت سیاسی شخصی، در جامعه‌ای که آزادی بیان را خفه می‌کند و اِعمال قدرت خودکامه را میسر می‌سازد، دشوار است. به جبران از دست رفتن این آزادی، ملی‌گرایی را به مردم ارزانی می‌کنند؛ اما این فقط شامل افرادی می‌شود که اکثریت افراد ملت، یعنی چینی‌هایی از قوم هان، را تشکیل می‌دهند – آن موهبت شامل حال ساکنان تبت یا مسلمانان اویغور در سین کیانگ نمی‌شود.
در مورد مقوله «برابری بین مردم» باید گفت، دیکتاتورهای عمل‌گرای چین از حیث مادی از امتیازات ویژه‌ای برخوردارند. آن‌ها می‌توانند منافع رشد سرسام‌آور را آن‌چنان هدف خود قرار دهند و آن را مدیریت کنند که تضمین شود همگان به طور نسبتاً فراگیری در آن شریک و سهیم‌اند. چین مثل اقتصادهای پیشرفته دیگر، بالا رفتن نابرابریِ میان عده اندکی از افراد (که از همه ثروتمند‌ترند) و بقیه مردم را تجربه می‌کند. اما هرگز این‌گونه نیست که حاکمانِ چین دغدغه بقیه مردم را نداشته باشند. طبقه متوسط چین آهنگ رشد بسیار سریعی دارد و مدام در حال گسترش است. برعکس در کشورهای غربی، این شهروندانِ طبقه متوسط‌اند که دستمزدها و سطح زندگی‌شان در دهه‌های اخیر در حال کاهش و در تنگنا بوده است و احساس می‌کنند که به حال خود رها شده‌اند.
منافع مادی دموکراسی به نحو بسیار تصادفی‌تری توزیع می‌شود. در هر برهه مشخصی، تعداد زیادی از افراد احساس می‌کنند که از این منافع محروم شده‌اند و تغییر مسیر مدام در سیاست دموکراتیک (همان‌طور که باراک اوباما پس از پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات گفت، «ما زیگزاگی حرکت می‌کنیم») بازتابی از این نومیدی‌های مستمر است. دموکراسی‌ها، از آن‌جا که به هرکسی حق بیان می‌دهند، مجبورند که متغیر باشند. در همین حال، دیکتاتوریِ عمل‌گرایانه نشان داده است که توانایی بیشتری برای برنامه‌ریزی درازمدت دارد. این امر نه تنها با سرمایه‌گذاری عظیم اخیر چین در پروژه‌های زیربنایی (در حمل و نقل، در تولید صنعتی، در شهرهای جدیدی که به نظر می‌رسد یک‌شبه روییده‌اند) بلکه همچنین با دغدغه فزاینده حاکمان چین نسبت به محافظت از محیط زیست آشکار می‌شود. چین امروزه نخستین تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای در جهان است، اما طلایه‌دار تلاش برای حل این مسئله نیز هست. فقط در چین ممکن است که در عرض تنها یک سال ظرفیت تولید انرژی خورشیدی را دوبرابر کرد، یعنی آن‌چه در 2016 رخ داد.
گردشگران غربی که از چین بر می‌گردند اغلب از آهنگ تغییر و تحولات و نبود مانعی در مسیر آن شگفت‌زده‌اند. به نظر می‌آید که کارها تقریباً یک‌شبه به انجام می‌رسد. این امر هنگامی رخ می‌دهد که لازم نیست نگران شان و منزلت دموکراتیک کسی باشید که ممکن است مانعی بر سر راه باشد. اتکای پکن بر استمرار رشد اقتصادیِ سریع خطرات بزرگی در پی دارد. نیرو و قدرت درازمدت و عظیم دموکراسی‌ها دقیقا قابلیت و توانایی آن‌ها برای تغییر مسیر به هنگامی است که اوضاع به سمت خطا می‌رود. دموکراسی‌ها انعطاف‌پذیرند. خطر مدل بدیل دموکراسی، یعنی دیکتاتوری عمل‌گرایانه، آن است که هنگامی که منافع آنی رو به کاهش بگذارند، یافتن مبنای دیگری برای مشروعیت سیاسی چه بسا دشوار می‌شود. عمل‌گرایی (پراگماتیسم) ممکن است کافی نباشد. همچنین است، سرانجام، خودنمایی ملی، اگر این گرایش خطرات بی‌ثباتی در جغرافیای سیاسی (ژئوپولیتیک) را افزایش دهد.
چالش‌های سیاسی اساسی در قرن بیستم میان جهان‌بینی‌های رقیب و عمیقا متضاد شکل گرفته بودند. در قرن بیست و یکم، این چالش میان نسخه‌های رقیبی است که اهداف زیربنایی و بنیادی‌شان یکی است. هردو طرف وعده رشد اقتصادی و رفاه عمومی (دستاوردهای محسوس به لحاظ رفاه مادی) می‌دهند. اما تفاوت آن‌ها در مورد مسئله شان و منزلت است: غرب به فرد شهروند شان و منزلت می‌دهد، حال آن که چین آن را به طور گسترده‌تری به کلیت ملت عطا می‌کند. رشد چشمگیر چین نشان می‌دهد که این می‌تواند یک بدیل واقعی باشد. اما آیا چنین رویکردی یک رقیب واقعی در غرب نیز هست؟ آیا ممکن است که رای‌دهندگان دموکرات با این نمایش وسوسه شوند؟ یکی از ویژگی‌های برجسته نبرد ایدئولوژی‌ها در قرن گذشته آن بود که رقبای دموکراسی لیبرالی همیشه حامیان علنی خود را در محدوده کشورهای دموکراتیک داشتند. در همین حال، مارکسیسم‌ـ‌لنینیسم هم طرفداران خودش را درست تا آخرین دم داشت و چنین کسانی هنوز هم ممکن است در صحنه سیاسی غرب یافت شوند (جرمی کوربن و جان مک‌دانل، که بالقوه می‌توانند نخست‌وزیر و وزیر دارایی بعدی بریتانیا باشند، هیچ‌گاه مبارزه در این راه را رها نکرده‌اند). در مقابل، هیچ‌کس در غرب عملا از شایستگی‌های رویکرد چینی دفاع نمی‌کند. با این همه، این به آن معنا نیست که این رویکرد هیچ جذابیتی ندارد.
بازارگرمی انتخاباتی آقای ترامپ در 2016 مستقیما از تاکتیک‌ها و روش‌های اقتدارگرایانه‌-عمل‌گرایانه بهره گرفته بود. ترامپ وعده داد که شان و منزلت جمعی، دست کم برای گروه اکثریت آمریکائیان سفیدپوست را فراهم می‌آورد: عظمت آمریکا را بار دیگر به آن بر می‌گردانیم! نمی‌گذاریم ملت‌های دیگر ما را کنار بزنند! در همان حال، ترامپ وعده داد که از دولت به نحو مستقیم‌تر و نیرومندتری برای بهبود شرایط مادی حامیانش استفاده کند. او می‌تواند مشاغل‌ را به آمریکا برگرداند، آهنگ رشد اقتصادی را سه برابر کند، و بیمه و مزایای رفاهی همه را حفظ کند. آن‌چه او به مردم وعده نداد بیشتر شان و منزلت شخصی بود: نه با کردار خودش، نه با رفتارش با افراد دور و بر خود، و نه با نگرش تحقیرآمیزش به ارزش‌های دموکراتیک بنیادی، یعنی رواداری و حفظ حرمت و احترام.
اما در غرب، حد و مرزهای جدی در برخورد با جاذبه‌های «مدل چینی» وجود دارد. نخست این که، آقای ترامپ، برخلاف همتایانش در پکن، ظرفیت چندانی برای اهدای مزایای واقعی به آمریکائیانی که او را انتخاب کردند نشان نداده است. کارآیی او در نتیجه فقدان عمل‌گرایی و کنترل تمایلات شخص خودش کاهش می‌یابد. او همچنین بر اثر نظارت و موازنه‌ای که سیاست‌های دموکراتیک در راه او قرار می‌دهند در تنگنا می‌افتد. در حال حاضر، او بیشتر مانند تیپ آشنای دلال دموکراسی است تا طلایه‌دار اقتدارگرایی (دیکتاتوری) آینده در آمریکا. او بیش از حد وعده داده است و کمتر از حد به آن‌ها وفا کرده است.
اصولا، هنوز بسیار دشوار است که تصور کنیم شهروندان دموکراسی‌های غربی به از دست رفتن شان و منزلت شخصی خود، که پیامد دست کشیدن از حقوق مربوط به ابراز مخالفت دموکراتیک‌شان است، تن در ‌دهند. ما به توانایی همیشگی خود برای به زیر کشیدن اراذل از منصب و قدرت، آن‌گاه که فرصتی دست دهد، بیش از حد متکی هستیم. رای‌دهندگان در اروپا و آمریکا اخیرا با وعده‌های سرخرمن شیفته این شده‌اند که رگ و پی دموکراسی حاکم را بزنند، اما آن‌ها از کسی حمایت نکرده‌اند که ایشان را تهدید به سلب حقوق دموکراتیک‌شان کند. واکنش طبیعی اقتدارگرایانه فعلا محدود به تهدیدهایی است برای گرفتن حقوق دیگران – مردمی که تصور می‌شود «جزء ما نیستند.»
همه این جنبش‌ها در غرب به عنوان تغییر شکل‌های پوپولیستی دموکراسی دیده می‌شوند و نه به عنوان بدیل‌هایی در قبال آن. دیکتاتورهای دموکراتیک (مانند ویکتور اُربان در مجارستان که اخیرا باز انتخاب شد و خود را «دموکرات ضدلیبرال» توصیف می‌کند) از ولادیمیر پوتین، و نه از حزب کمونیست چین، الهام می‌گیرند. در کشورهایی مانند مجارستان و روسیه، عمل‌گرایی (پراگماتیسم) با فاصله در جایگاه دوم قرار می‌گیرد، در حالی که جایگاه اول به توجیه‌گری و سپر بلا ساختن و طرح و تدوین توهمات توطئه اختصاص می‌یابد. از دموکراسی همچنان تعریف و تمجید می‌شود اما خالی از هرگونه تعهدی به حقوق دموکراتیک در آن کشورها. انتخابات همچنان برگزار می‌شود، اما اغلب انتخابی به آن معنا وجود ندارد.
سیاست چین هم البته به هیچ وجه از توسل به توجیه‌گری و سپر بلا ساختن یا طرح و تدوین توهمات توطئه برای توجیه کارهای خود مبرا نیست. رهبرانش وانمود می‌کنند که مردانی قوی هستند و شی جین‌پینگ اخیراً با تثبیت مقام خویش و احراز عنوان رهبر مادام‌العمر، جاپای خود را در قدرت محکم‌تر کرده و دودستی به آن چسبیده است. اما پکن، به عنوان بدیلی ممکن در برابر دموکراسی، چیزی برای عرضه دارد که مسکو و بوداپست (اگر واشنگتنِ امروز را کنار گذاریم) فقط می‌توانند ژست آن را به خود بگیرند: نتایج عملیِ پایدار برای اکثریت افراد ملت.
جذابیت فعلی «مدل چینی» بسته به مورد و جا به جا فرق می‌کند. این جاذبه ممکن است فقط تا حاشیه‌های صحنه سیاسی ما پیش‌روی کند، هرچند که برای رسیدن به قلب آن مبارزه می‌کند. اما برای آن بخش‌هایی از آفریقا و آسیا که رشد اقتصادی پرشتاب هم یک چشم‌انداز واقع‌گرایانه است و هم یک نیاز مبرم، «مدل چینی» جذابیت بسیار بالایی دارد. پیشرفت اقتصادی سریع، به همراه خودنمایی ملی، برای کشورهایی که نیاز به دست یافتن به نتایج مطلوب در دوره نسبتا کوتاهی از زمان دارند جاذبه آشکاری دارد. در چنین جاهایی، دموکراسی اغلب مثل یک شرط‌بندی با ریسک بالاتری است.
در جوامع غربی، خیلی بعید است که نمونه جایگزین چینی خاطر رای‌دهندگان را به خود مشغول کند، حتی اگر به آن‌ها نشان دهد که چه کمبودها و کاستی‌هایی دارند. در عین حال، پیروزی دموکراسی لیبرالی از آن‌چه در سه دهه پیش به نظر می‌رسید غیرقطعی‎تر به نظر می‌رسد. وسوسه آزمودنِ چیزی متفاوت یک واقعیت است، حتی اگر انتخاب موفق‌ترین جایگزین کنونی برای اکثر رای‌دهندگان گزینه‌ای باشد که به آینده‌ای دور تعلق دارد. دلایلی برای نگرانی از ضعف دموکراسی‌های ما وجود دارد. آن نوع از احترامی که آن‌ها برای مردم به ارمغان می‌آورند ممکن است برای شهروندان قرن بیست‌ویکمی کافی نباشد. ارزشی که دموکراسی برای شان و منزلت شخصی قائل می‌شود به طور سنتی از طریق بسط و تعمیم حق رای و حقوق شهروندی به نمایش گذاشته شده است. بهترین شیوه برای آن که مردم بدانند که مهم‌اند و دارای ارزش‌، این است که بتوانند رای دهند. اما هنگامی که تقریبا همه بزرگ‌سالان (به طور نظری، اگر نه در عمل) قادر به رای دادن باشند، شهروندان ناگزیر به دنبال شیوه‌های تازه‌ای برای تضمین حرمت و احترام افزون‌تری برای خود می‌روند.
ظهور «سیاست هویتی» در غرب نشانه آن است که حق شرکت کردن در انتخابات دیگر کافی نیست. افراد به دنبال شان و منزلتی هستند که به همراه به رسمیت شناختن و تاییدِ کیستی‌شان می‌آید. آن‌ها نمی‌خواهند که فقط صدایشان شنیده شود؛ آن‌ها می‌خواهند که به سخنان آن‌ها توجه شود. شبکه‌های اجتماعی تریبون‌های آزادِ جدیدی عرضه می‌کنند که این مطالبات می‌توانند از طریق آن‌ها بیان شوند. دموکراسی‌ها به سختی راهی برای برآوردن این خواسته‌ها باز می‌کنند. سیاستمداران منتخب به نحو فزاینده‌ای محتاطانه به عرصه پرخطر «سیاست هویتی» گام می‌گذارند، در حالی که مطمئن نیستند کجا تغییر مسیر بدهند و از تنش‌زایی وحشت دارند، مگر هنگامی که عمداً به پیشواز آن می‌روند. در عین حال، آن‌ها هرچه بیشتر به دانش فنی (ارائه‌شده از سوی بانکداران، دانشمندان، پزشکان، مهندسان نرم‌افزار) برای سودرسانیِ عملیِ مستمر وابسته شده‌اند. هنگامی که شهروندان شان و منزلت شخصی کمتری در سیاست بیابند و سیاستمداران کمتر قادر به ایجاد رفاه و بهروزی شوند، نیروی جاذبه‌ای که دموکراسی را برای مدت‌های طولانی حفظ کرده است آغاز به محو شدن خواهد کرد. حرمت و احترام به علاوه دستاوردها آمیزه شکوهمندی است؛ هنگامی که این دو از هم جدا شوند، دموکراسی امتیاز منحصربه‌فردش را از دست می‌دهد.
«مدل چینی» با چالش‌های جدی نیز روبه‌رو است. شان و منزلت شخصی در این مدل به صورت یک گزینه تحقق‌نیافته باقی می‌ماند و وسوسه ناآزموده، همانا گسترش حقوق انتخاب و اظهارات سیاسی است. استفاده از شبکه‌های اجتماعی توسط دولت چین برای مدیریت و نظارت بر شهروندانش نشان‌دهنده تلاشی هماهنگ برای مقاومت کردن در برابر جاذبه شان و منزلت دموکراتیک برای شهروندان چینی است و نشان می‌دهد مقامات به شدت دل در گرو کنترل عملیِ دیکتاتورمآبانه بر شهروندان دارند. درست همان‌طور که نیروهای کشش در موازنه غربی میان شان و منزلت و امتیازات و منافع مادی ممکن است در طول زمان پایدار نماند، در مورد «مدل چینی» هم همین امر صادق است. آن فرجام خوش، که این دو به هم برسند، و آقای فوکویاما آن را «پایان تاریخ» می‌داند، هرچه بیشتر دور به نظر می‌رسد.
برخورداری از حرمت و احترام به علاوه‌ی برخورداری و بهره‌وری از دستاوردها دیگر در انحصار هیچ‌کس نیست.
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع میباشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه