روزنامه سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگــی
 -  - 
26 اسفند 1395  |  جامعه  |  کد خبر: 28646
0
0
ضرورت نقدپذیری و گریز از انتقاد
عوامل انفعال فکری و عملی در جامعه
همدلی | شهرام جمالی:زمانی که هر کدام از ما تلاش می‌کنیم تا در افراد پیرامون خود نگرش مثبت و یا نوعی ایجاد علاقه نسبت به خود به‌وجود بیاوریم و آن‌ها را با خود همراه سازیم، به دنبال آن هستیم که فرد یا جامعه مورد نظر به چه موضوعی علاقه‌مند است تا ما خود را به همان شکل و فرم درآورده و پسندیده شویم. این تغییر باعث می‌شود حس تنهایی ما با پیوست به دیگران درمان شود و التیام بیابد. این منِ کاذب و مورد پسند اجتماعی را کارل گوستاویونگ روانکاو سوئیسی پرسونا یا ماسک نامید.
در نظام‌های تمامیت‌خواه با تولد فرد، خانواده، جامعه و گفتمان مسلط بر نظام سیاسی از ابتدای ورود فرد به جامعه با تبلیغ هنجارهای انفعالی و تسلیم‌کننده و تززیق آن در خانواده و کلاس‌های درس کودکان تلاش می‌کند شخصیت کودکان را غیرطغیانگر، غیرمنتقد و هماهنگ با هنجارهای مورد لزوم یک شهروند خوب و خنثی از نظر نظام سیاسی بارآورد. این هژمونی منجر به این می‌شود که کودک در ادامه مسیر رشد خود به اصطلاح شهروندی خوب و مقبول شود. نمودِ این هژمونی از سر اضطراب از تنبیه در چنین نظام‌هایی به گونه‌ای است که اشخاص با پذیرفتن تسلیم به قدرتِ برتر و ذوب‌شدن در او احساس آرامش یافته و چون فرد در برابر تخلف خود از هنجارهای ارائه‌شده بلافاصله با تفتیش نظام حاکم روبرو می شود، به ناچار ماسک مورد نظر گفتمان رسمی را بر چهره می‌زند و به خودسانسوری روی می‌آورد.
وقتی من حقیقی گم می‌شود
حالت خودسانسوری به صورتی در ما نهادینه شده است که دائم با سرکوب خواسته‌های منِ حقیقی و حرکت به سوی منِ خوشایند جمعی از واقعیتِ خود می‌گریزیم و پرسونایی می‌زنیم که به ما آرامش ببخشد. تنها بازتاب این پرسونا این است که ما هیچ‌گاه زندگی نمی‌کنیم، بلکه نقش بازیگری را ایفا می‌کنیم که دیگران( گفتمان رسمی ، خانواده ، جامعه ، سازمان و ...) می طلبند.
متاثر از این هژمونی، زندگی خصوصی و عمومی ما منجر به شکل‌گیری نوعی حالت ریاکارانه شده است که تحت نام‌های زیبایی چون متانت ، مظلومیت، اجتماعی، محجوب، سربه زیر و... وصف شده است و بدین ترتیب در فرهنگ عمومی جامعه نیز فرزند مطیع به فرزند شایسته ، دانش‌آموز منفعل به دانش‌آموز برجسته و ملت مظلوم به ملت قهرمان توصیف می‌شود که همواره قدردان است و البته تلاشگر در ایجاد نظمی که به تداوم سیاست‌های نادرست نظام مسلط کمک‌ می‌کند.
وقتی تسلیم شرایط می‌شویم
به تدریج به‌جای قوام یافتن عقل انتقادی نوعی دیدگاه رندانه در غالب افراد جامعه ظهور و بروز می‌کند که براساس آن، افراد اکثراً منفعل هستند، تسلیم شرایط می‌شوند و باورشان تبدیل به «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» می شود. از یک سو از وضع موجود می ‌الند و
نق می‌زنند و گله و شکایت می‌کنند و از سوی دیگر ماسک رضایت‌مندی بر چهره می‌زنند و رفتاری دموکرات را تبلیغ می‌کنند. به همین دلیل از کوچکترین نقدی برآشفته می‌شوند‌. ساحت خود، گروه، انجمن و دوستان خود را غیرقابل نقد پنداشته و با یک وحدت درون گروهی علیه نقاد می‌شورند و از سر خشم منتقد را می‌کوبند و با جوسازی و افزودن بر تعداد «خودی‌ها» منتقد غیرخودی را بر نمی‌تابند‌.
وقای پویایی مذموم است!
احتمالا هر کدام از ما، در دوران کودکی و نوجوانی طی کنش و واکنشی، برخوردی را تجربه کرده‌ایم که در آن از بزرگ‌ترها شنیده‌ایم: «نباید تو روی بزرگ‌ترها ایستاد» و همچنین یادگرفته‌ایم مسائل را ریش‌سفیدان و بزرگ‌ترها حل کنند. اگر حرف‌شنوی نداشته و این‌گونه عمل نکرده‌ایم به فرزند «پررو» و «بی‌ادب» توصیف شده‌ایم. همچنین شاید هرکدام از ما در شغل و کارمان مشاهده یا تجربه کرده باشیم که اگر دوست و همکاری، کم‌کاری و یا کندکاری و سستی همکار خود را جهت تقویت و پویایی سازمان به مسئول بالاتر گزارش کند - البته حتما بعد از اعلام به آن همکار - با توصیفات منفی زیادی از جانب دیگران روبه‌رو شده به‌طوریکه احتمالا از کرده خود پشیمان می‌شود و حتی گاه از درون نیز چنان شده که وجدان اخلاقی، او را دچار کشمکش، بحران و اضطراب‌های شدید کرده به گونه‌ای که ناچار به عذرخواهی از آن فرد و سعی در کمتر رفتن پیش مسئولان رده بالاتر کند تا از منظر نگاه همکاران، فردی مثبت قلمداد شود و از برچسب‌های «دستمال به‌دست»، «چاپلوس» و ... دوری و انگشت‌نمای همکاران به عنوان فردی موذی و خطرناک نشود.
چنین فردی در جامعه ما با چنین اوصافی،عملش شنیع و زشت شمرده می‌شود و به اصطلاح کسی است که «برای دیگران می‌زند» و یا «زیر پای دیگران را خالی می‌کند».
وقتی انتقاد به محاق می‌رود
واقعیت این است که تا زمانی که ما خود پلیس و ناظر هنجارها و ناهنجاری‌های جامعه و کار خود و دیگران نباشیم، نباید منتظر تغییری بزرگ باشیم.
اکنون ما چگونه‌ایم؟ چقدر انتقادپذیر هستیم؟ چقدر انتقادکننده هستیم؟ ما آینه(پرسونای) اجتماعی خود را نگاه می‌کنیم و دوستش داریم اما با آینه واقعی(انتقاد و خودشناسی) از خود چگونه‌ایم؟ تا چه اندازه می‌توانیم بپذیریم که انتقاد ، انتقاد است و اصطلاحاتی نظیر «سازنده»، «اخلاقی»، «منصفانه»، «دوستانه» و ... که به عنوان صفات انتقاد رایج شده‌اند، کلیشه‌هایی هستند که در فرهنگ عمومی در اصل به سرپوشی برای تخریب انتقاد و تضعیف عقل انتقادی تبدیل شده‌اند و بر همین اساس شوربختانه کم نیستند مسئولانی که بجای آن‌که دیگران نقدشان کنند خود به نقد خویشتن پرداخته و در صورت صلاح‌دید به نمایش آن در منظر افکار عمومی نیز می‌پردازند. در واقع آن‌ها بدین‌گونه با نوعی فرار به جلو و گریز از پاسخگویی دستِ پیش می‌گیرند تا پس نیافتند. آنان در واقع می‌کوشند تا شکل عملشان نزد افکار عمومی جامعه، مثبت جلوه کرده و با صفاتی نظیر صادق، فروتن، بزرگوار و ... شناخته شوند.
وقتی منفعل می‌شویم
در فرهنگ عمومی جامعه، مَثل‌هایی نظیر «آب زیر کاه» یا «مار زیربافه» و نظایر آن را احتمالاً هر کدام از ما بارها شنیده و به‌کار برده‌ایم. این مثل ها همه نشات‌گرفته از اجماع کلی افراد جامعه بر این نکته است که تا فرد منتقد را خلع سلاح کرده، همه به افرادی منفعل تبدیل شویم و انتقادگریزیِ فردی خود را در یک جامعه سودا‌زده منفعل و تسلیم، ذوب کنیم. چراکه به قول مصطفی ملکیان « ما همگی در حال فیلم بازی‌کردن هستیم، همه ما در باطن خودمان چیزهایی می‌گذرد و در ظاهرمان چیزهایی دیگر جریان پیدا می‌کند. بین بودِ و نمودِ ما، بین وجود ما و ظهور ما و بین کمون و بروزِ ما یک شکاف جدی وجود دارد. »
این شکل فردیت ، جامعه‌ای نیز همانند آن شکل می‌دهد که دچار همان شکاف جدی ملت-دولت است. شوربختانه اکثریت ملت از نظام یا سیستم حاکم انتقاد نمی‌کند و همان‌طور که در برخوردهای روزانه، از مخالف خود به غیبت یاد می‌کند، از سیستم حاکم نیز به صورت پچ پچ‌های خانوادگی و خیابانی و نجواهای درگوشی ، بدون انعکاس آن به مسئولان ، غیبت می‌کند و توقع دارد مسئولان نیز جهت رفع آن کوشا باشند!
ظاهراً ما چاره‌ای نداریم جز این‌که ضمن دور کردن خصلت‌های تنبلی از خود، با خودمان پیکار کنیم. انتقاد را بیاموزیم و انجام دهیم و انتقاد دیگران را نیز پاس بداریم و «من»ِ واقعی خویش را از بند انفعال آزاد کرده و آن را پویا ، فعال ، پرشور و پرکار کنیم.
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع میباشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه