روزنامه سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگــی
 -  - 
11 مهر 1395  |  گردشگری  |  کد خبر: 19639
0
0
تشدید بحران آب در کمین امنیت کشورهای غرب آسیا
خاورمیانه، منطقه قرمز آبی
همدلی ـ غفار نیکنام راد- در گزارش توسعه جهانی آب سازمان ملل متحد که اخیراً منتشر شده می‌خوانیم: صدها هزار نفر از مردم خاورمیانه و شمال آفریقا (به ویژه در الجزایر، اردن، لیبی، مراکش، فلسطین، سودان، سوریه و یمن) در سال 2016 بدترین کمبود آب در دهه‌های گذشته را تجربه می‌کنند. عوامل متعددی به وضعیت فعلی دامن زده و آن را تشدید کرده است از جمله تغییرات آب وهوایی، بیابان زایی، آلودگی آب و استفاده بیش از حد از منابع طبیعی. علاوه بر این‌ها اطلاعات ناکافی، آموزش نادرست و عدم ارتباط این مشکلات و چالش‌ها را بیشتر کرده است. ناآگاهی از شیوه‌های زندگی سازگار با محیط زیست و یا تعهد نداشتن به آن، عامل دو چندان شدن مشکلات است. به همه این‌ها باید عدم مدیریت درست دولت در کاهش بلایای طبیعی، مناقشات و بحران‌ها را اضافه کرد که اوضاع را وخیم‌تر کرده است.
الجزایر، بدترین خشک سالی را در 5 دهه اخیر تجربه کرده است. مانند بسیاری از کشورهای منطقه کشاوری در آن به میزان بارش در فصل باران بستگی فراوانی دارد. با توجه به زیرساخت‌های توسعه نیافته، تولید غلات در این کشور 40 درصد در سال جاری کاهش یافته است. باوجود ثروت فراوان نفت و گاز، الجزایر در اطمینان یافتن از منابع کافی آب برای جمعیت اش شکست خورده است. الجزایر در بحرانی قرار گرفته که در نتیجه آن با تظاهرات مردمی روبه رو است.
لیبی حتی با بی ثباتی بیشتری مواجه شده که سال‌ها جنگ داخلی به آن دامن زده است. کاهش قدرت مرکزی جریان توزیع آب را تضعیف کرده و کمبود آب در کشور بیداد می‌کند. سال گذشته سازمان ملل دست به کار شد تا برای بخشی از جمعیت کشور که به آب نیاز داشتند 5 میلیون لیتر آب فراهم کند. در اردن کمبود آب تا حد ویرانگری رخ داده است، به خصوص در شهر برزگی مانند امان. اردن تخمین زده که می‌تواند آب مورد نیاز برای دو میلیون نفر را فراهم کند. در حالی که جمعیت این کشور در حدود 6میلیون نفر است حتی بدون در نظر گرفتن 1,5میلیون مهاجر سوری که در حال حاضر در این کشور اقامت دارند.
در زمان کمبودها، پناهندگان اولین گروه‌هایی هستند که اثرات مخرب را درک می‌کنند. ذخیره آب کمپ‌ها هم در اردن و هم در لبنان به کمترین میزان ممکن رسیده است. مشکلی که میلیون‌ها نفر را تحت تاثیر قرار می‌دهد، افرادی که هم اکنون نیز در گرمایی سوزان روزگار می‌گذرانند. در روکبان، کمپ پناهندگانی در مرزهای مشترک اردن با سوریه و عراق، بیشتر از 85هزار و 500 نفر به ندرت در روز 5 لیتر آب برای نوشیدن، پخت و‌پز و شست‌وشو دریافت می‌کنند.
اوضاع در یمن هم به شکل مشابه‌ تیره و تار است. این کشور همچنان در خشونت و جنگ داخلی غرق است و هیچ دولت کارآمدی برای مدیریت منابع آب وجود ندارد. صنعا، پایتخت کشور در  10سال آینده به طور کلی خشک خواهد شد. و اکنون هم نیمی از جمعیت این کشور به منابع آب پاکیزه دسترسی ندارند و به همین علت بیماری و مرگ در این کشور گسترش یافته است. سازمان ملل تخمین می‌زند که 14هزار کودک زیر 5 سال از سوء تغذیه و اسهال مرده باشند. در همین حال کشاورزان برای دسترسی به آب، زمین را بیش از هر زمان دیگری حفر کرد‌ه‌اند. برخی از چاه‌ها تا 500 متر عمق دارند و هیچ مقرراتی برای کنترل این روند وجود ندارد. تا مداخله موثر یک دولت در این موارد راهی طولانی در یمن باقی است اما این دخالت هم اکنون مورد نیاز و در واقع ضروری است، مانند سایر کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا. برای شروع، دولت‌های این کشورها باید کشاورزی را با شیوه‌های نوین مدرن کنند، از جمله با آموزش کشاورزان و معرفی ابزارهایی برای آبیاری کارامدتر. کاهش وابستگی کشاورزی در این کشورها به نزولات آسمانی ضروری است.
تغییرات اقلیمی توفان‌ها را شدیدتر، دوره‌های سرما را طولانی‌تر و منابع آبی را خشک می‌کند، اما آیا می‌تواند به وقوع یک جنگ دامن زند؟ نتایج پژوهشی جدیدی که در مجله آکادمی ملی علوم ایالات متحده منتشر شده، حکایت از آن دارد خشکسالی در سوریه که به علت گرم شدن زمین، شدت بی سابق‌های یافته بود، ناآرامی‌های اجتماعی آن کشور را به سمت یک خیزش همگانی در سال٢٠١١ سوق داده است؛ منازع‌های که چندی است به یک بحران داخلی گسترده با ابعادی بین‌المللی بدل شده است. از این منظر رود فرات یکی از چالش‌های اساسی بین سه کشور ترکیه، سوریه و عراق است و حتی اروند رود که روزگاری یکی از دلایل مناقشه جنگ بین ایران و عرق شد، توجه به منابع آب شیرین اهمیتی دوچندان برای سیاست مداران کشورهای منطقه دارد. دجله و فرات را باید شریان‌های حیاتی خاورمیانه دانست که حیات کشورهای ترکیه، سوریه، عراق و جنوب غرب ایران را به خود وابسته کرده‌اند. بیش از 90 درصد آب فرات و بیش از 56 درصد آب دجله از خاک ترکیه تامین می‌شود و از سویی نیز نزدیک به 85 درصد از آب شیرین مصرفی کشور عراق و 35 درصد از آب شیرین مصرفی سوریه از این دو رود و سرچشمه‌های آن تامین می‌شود. همچنین با اجرای طرح‌های آبی ترکیه این منابع را تا نصف کاهش می‌دهد. خطر این رخداد این است که با این کار در عراق نیمی از اراضی کشاورزی و در سوریه بیش از 80 درصد اراضی خشک به حال خود رها شده‌اند. این موضوع عراق و سوریه را در برابر تهدیدهای اجتماعی، سیاسی و زیست محیطی بسیار ناپایدار و آسیب پذیر می‌کند.
این در حالیست که دولت رجب طیب اردوغان در حال نهایی کردن پروژه‌ طولانی مدتش در جنوب شرق آناتولی است، یعنی سد ایلیسو بر روی رودخانه دجله و در نزدیکی مرز سوریه. سد ایلیسو جدیدترین پروژه‌ ترکیه به منظور استفاده از نیروگاه‌های برق آبی بر رودخانه‌های دجله و فرات است. زمانی که این سد ساخته شود، 1200 مگاوات برق تولید خواهد کرد که حدود 2 درصد از نیاز برق ترکیه است. پروژه جنوب شرق آناتولی شامل ساخت 22 سد و 19 نیروگاه برق آبی بر روی حوضه آبی دجله و فرات است، منطقه‌ای که چندین جنگ بین‌المللی بر سر آب در آن رخ داده است.
بزرگترین بازنده فعالیت‌های ترکیه در بالادست رودخانه، عراق و با درجه کمتر سوریه است. عراق در طول تاریخ از این رودخانه استفاده کرده است و این رودخانه تالاب‌های فصلی‌ای را به وجود می‌آورد که برای تامین مواد غذایی ضروری هستند. اما این آب در طول دهه گذشته، حتی قبل از اتمام سد ایلیسو، در حال کاهش است. در حقیقت هم اکنون در شمال عراق و سوریه، خشک‌سالی طولانی مدتی رخ داده است، که بعضی از تحلیل‌گران معتقدند که این مسئله به ظهور داعش در این منطقه کمک کرده است. براساس بعضی از پیش‌بینی‌های حداکثری، با توجه به تغییرات آب و هوایی و فعالیت سد در بالادست رودخانه، دجله و فرات تا سال 2040 به دریا نخواهند رسید. تغییرات اقلیمی منشا نگرانی‌های بسیاری برای امنیت ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی است. جنگ سوریه اکنون حیاتی مختص به خود یافته است، اما این خشک‌سالی بود که پس از تشدید آن به واسطه تغییرات اقلیمی، نقشی مهم در واسازی کلاف‌های اجتماعی ایفا کرد. نکته اساسی این است که هرچند جنگ و درگیری غرب آسیا متناظر بر رقابت‌های منطقه‌ای، فرا منطقه‌ای و بنیادگرایی است، اما نقش غیر مستقیم ناامنی موجود در منطقه را می‌توان در اثر خشکسالی و کم آبی دانست.
در عین حال جهت جبران کم آبی، برخی از کشورها همچون مغرب و اردن، در حال حاضر برخی از این قدم‌های مهم را در راستای بهبود کشاورزی برداشته‌اند. هیچ کشوری نمی‌تواند این کار را به تنهایی انجام دهد. همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی به شدت نیاز است. کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا باید به یکدیگر در اجرای این پروژه‌ها و این مدل برنامه‌ها کمک و از هم حمایت کنند. علاوه بر این باید به سرمایه‌گذارهای اضافی داخلی و بین‌المللی اجازه داده شود تا برای تامین منابع مالی تعمیر زیرساخت‌های پیر آبی، در کنار انجام پروژه‌های جدید مانند سدها با طراحی نوین و مخازن آب فعالیت کنند. همچنین باید تلاش‌های بیشتری برای حفاظت از منابع آبی موجود انجام گیرد.
این‌ها کارهایی است که باید توسط دولت انجام شود اما عموم مردم هم نقش مهمی بازی می‌کنند. شهروندان باید در ابتدا آگاه شوند نه تنها درباره چگونگی استفاده معقول‌تر از آب بلکه درباره نحوه محافظت در برابر خطرات ناشی از فجایع آب وهوایی. برای بخش خصوصی و سازمان‌های غیردولتی، ارتقای مدیریت آب در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا یک فرصت بزرگ برای سرمایه‌گذاری در بخش خدمات توزیع آب و فنآوری‌های مربوط به آن است. تخمین زده می‌شود که بازار منطقه‌ای خدمات مربوط به بهداشت آب در حدود 200 میلیارد دلار ارزش داشته باشد. پروژه‌هایی این اهداف را برآورده می‌کنند که بتوانند هوشمند سرمایه‌گذاری کنند.همه این‌ها اما به دولت‌ها بستگی دارد که بتوانند گام‌های اول را به درستی بردارند. اگر آن‌ها اقدامی برای حفظ منابع آب و استانداردسازی عرضه انجام ندهند، جمعیت در معرض خطر همچنان رنج خواهند
برد.
وضعیتی که به سادگی می‌تواند به ناآرامی یا حتی بدتر تبدیل شود. اگر کاری برای این وضعیت صورت نگیرد کل منطقه با چالش آب مواجه خواهد شد، از آن دست چالش‌هایی که می‌تواند آتش جنگ‌های آینده را شعله‌ور کند. در جلسه بعدی کنفرانس کشورهای عضو کنوانسیون سازمان ملل در تغییرات آب و‌هوایی، که در مغرب در ماه نوامبر برگزار می‌شود، مسئله آب باید در راس دستور کار قرار گیرد. با توجه به این که بیش از 80 درصد از کشورهایی که در مبارزه با تغییرات آب وهوایی نقش دارند در آینده با چالش آب روبه‌رو خواهد شد، نمی‌توان برای ایجاد هماهنگی در میان دولت ها و کشورهایی که نقشی بزرگ در صحنه بین‌المللی ایفا می‌کنند، تاخیری ایجاد کرد.
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع میباشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه