روزنامه سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگــی
 -  - 
29 شهریور 1395  |  ورزش  |  کد خبر: 18873
0
0
در گفت و گو با صدیقه محمدجانی – شاعر «سه گانی» سرا مطرح شد
کوتاه‌سرایی و تبارشناسی آن در شعر پارسی
جستارگشایی :کوتاه‌سرایی ازویژگی‌های شعرامروز است. این شیوه روایت، درنثر و داستان هم رواج پیدا کرده است. این را شاید بتوان درویژگی عصر صنعتی و رایانه جست‌وجو کرد و این برخاسته ازسبک زندگی امروز انسان نوین است. ماشین‌ها و فناوری‌ها، شتاب تولید را درهمه ابعاد افزایش داده‌اند اما این شتاب درتولید، هنوز نتوانسته است، فراغت انسان را کاهش دهد. به سخن دیگ؛ زمان تولید کالا یا خدمات به برکت فناوری‌های نوین کم شده و انسان امروز به تناسب همین روند، آثار هنری و ادبی ِ طولانی و پُرازاطناب را برنمی‌تابد. دیگررمان‌های «درجست و جوی زمان ازدست رفته» مارسل پروست و «کلیدر» محمود دولت آبادی و همچنین قصیده‌های بیش از صد بیتی خاقانی و منوچهری دامغانی و مثنوی‌های پرطمطراق، یا خواننده ندارد و یا خواننده اندکی دارد . رباعی و دوبیتی را کوتاه‌ترین قالب شعر می دانیم . البته تک بیتی‌ها « مفردات » صائب تبریزی و دیگران را باید مستثنی کرد. بنابراین شعر سه مصراعی یا مثلث ( سه گانی ) ازکوتاه‌ترین قالب‌های شعرفارسی است که در روزگارما پیداشده و دارد جای خود را درمیان شاعران و دوستداران شعر بازمی کند . درهمین رابطه با یکی ازشاعران سه گانی‌گو به نام صدیقه محمدجانی به گفت و گو نشسته‌ایم که در ادامه از نظر می‌گذرانیم:
چگونه با این فرم (قالب سه گانی)، آشنا وبه آن علاقمندشدید؟
علاقه و تمرکزم همیشه به قالب‌های مختلف شعر کوتاه بوده است و قبل از آشنایی با سه‌گانی، رباعی و دوبیتی و تک‌بیت و سپیدکوتاه می‌گفتم و در فضای مجازی خیلی اتفاقی در وبلاگ‌های مختلف ادبی از جمله وبسایت شخصی جناب دکتر علیرضا فولادی و با مطالعه بوطیقای جامع و کامل آن در وبسایت «سه‌گانی»، با این قالب مینیاتوری و جذاب آشنا و با پیش زمینه‌ای که داشتم، با راهنمایی‌های جناب دکتر فولادی – مبدع و معرف این قالب - خیلی زود به سه گانی علاقه‌مند شدم.
این قالب کوتاه، چه تفاوتی با « هایکو»ی ژاپنی دارد؟
هایکو در شعر ژاپن، ویژگی‌های خودش را دارد؛ اولا از نظر فرم بیرونی با وزن مورایی سروده می‌شود که مصراع اولش پنج مورا، مصراع دومش هفت مورا و مصراع سومش مجددا پنج مورا دارد و ثانیا از نظر فرم درونی، مشخصه فصلی در مصراع اول و اسم یا گروه اسمی در مصراع آخرش می آید و ثالثا از نظر جهان‌بینی، مبتنی بر جهان‌بینی بودایی است. آنچه در زبان فارسی می بینیم، واقعا هایکو نیست و هایکوواره‌هایی است که به تقلید از هایکوهای ژاپنی و به صورت بی‌وزن پدید می‌آید و از نظر جهان‌بینی نیز امری کاملا غیراصیل و تقلیدی است. بر این پایه، سه گانی با آن فرق های بسیاری دارد. برای آن که این فرق ها را دقیق بدانیم، بخشی از کتاب «بوطیقای سه گانی و مسائل آن» را در اینجا می آورم.
در ﻓﺮم دروﻧﯽ - ﮐﻠﯽ ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ، ﺑﺮ «ﮐﻮﺑﺸﯽ» ﺑﻮدن ﻟَﺨﺖ ﺳﻮم آن ﺗﺄﮐﯿﺪ ﻣﯽ‌ﺷﻮد، اﻣﺎ در ﻫﺎﯾﮑﻮ، آراﻣﺶ ﻓﻀﺎ، ﺣﺮف اول را ﻣﯽ‌زﻧﺪ -
- ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ در ﺳﻪ ﺷﺎﺧﻪ ﮐﻼﺳﯿﮏ، ﻧﯿﻤﺎﯾﯽ و ﺳﭙﯿﺪ ﭘﺪﯾﺪ ﻣﯽ‌آﯾﺪ و از ﻫﺮ ﺟﻬﺖ ﻣﻄﺎﺑﻖ ﻣﻘﺘﻀﯿﺎت ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ اﺳﺖ، وﻟﯽ ﻫﺎﯾﮑﻮ در اﺻﻞ ژاﭘﻨﯽ آن، وزن ﻣﻮراﯾﯽ و ﻋﻤﻮﻣﺎً ﺑﺎ ﭘﻨﺞ ﻣﻮرا ﺑﺮای ﺳﻄﺮ اول، ﻫﻔﺖ ﻣﻮرا ﺑﺮای ﺳﻄﺮ دوم و ﭘﻨﺞ ﻣﻮرا ﺑﺮای ﺳﻄﺮ ﺳﻮم دارد و آﻧﭽﻪ ﺑﻪ ﻧﺎم ﻫﺎﯾﮑﻮ در ﺷﻌﺮ ﻓﺎرﺳﯽ ﭘﯿﺪا ﻣﯽ‌ﮐﻨﯿﻢ، ﻫﺎﯾﮑﻮ ﻧﯿﺴﺖ، ﺑﻠﮑﻪ ﻫﺎﯾﮑﻮواره‌ﻫﺎی ﺳﭙﯿﺪی اﺳﺖ ﮐﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺑﻪ ﺗﻘﻠﯿﺪ از ﻫﺎﯾﮑﻮ ﭘﺪﯾﺪ آﻣﺪه‌اﻧﺪ.
- ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﺤﻮی ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ ﻣﺤﺪودﯾﺖ ﻧﺪارد و ﺟﺎﺑﻪ‌ﺟﺎﯾﯽ ﻋﻨﺎﺻﺮ دﺳﺘﻮری در آن ﺑﻪ ﺻﻮرت ﻣﻘﺘﻀﯽ اﻣﮑﺎن‌پذﯾﺮ اﺳﺖ، ﺣﺎل آن ﮐﻪ ﺳﺎﺧﺘﺎر ﻧﺤﻮی ﻫﺎﯾﮑﻮ در ﻓﺮم ﺳﻨﺘﯽ آن ﻣﺤﺪودﯾﺖ دارد و ﻣﻌﻤﻮﻻً اﺳﻢ ﯾﺎ ﮔﺮوه اﺳﻤﯽ ﺑﻪ ﺳﻄﺮ آﺧﺮ آن اﻧﺘﻘﺎل ﻣﯽ‌ﯾﺎﺑﺪ.
- در ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ، ﭘﺪﯾﺪه‌ﻫﺎ ﺑﻪ‌ﺗﻨﻬﺎﯾﯽ ﻣﺤﻞ ﺗﻮﺟﻪ ﻧﯿﺴﺘﻨﺪ، ﺑﻠﮑﻪ ﺑُﻌﺪ ﭘﻨﻬﺎن آﻧﻬﺎ ﻣﺤﻞ ﺗﻮﺟﻪ اﺳﺖ. در اﯾﻦ ﺑﻌﺪ، ﻣﻌﺎﻧﯽ ﻧﺎﯾﺎﻓﺘﻪ و ﻧﺎﮔﻔﺘﻪ‌ای وﺟﻮد دارﻧﺪ ﮐﻪ ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ‌ﭘﺮداز آﻧﻬﺎ را ﻣﯽ‌ﯾﺎﺑﺪ و ﻣﯽ‌ﮔﻮﯾﺪ و ﻓﻌﺎﻟﯿﺖ او ﺑﺮای ﺑﺎزآﻓﺮﯾﻨﯽ ﭘﻨﻬﺎﻧﯽ‌ﻫﺎ ﭘﺮرﻧﮓ ﻣﯽ‌ﻧﻤﺎﯾﺪ. در ﻫﺎﯾﮑﻮ، ﭘﺪﯾﺪه‌ﻫﺎ ﺑﻮﯾﮋه ﭘﺪﯾﺪه‌ﻫﺎی ﻃﺒﯿﻌﯽ، ﭼﻨﺎن ‌ﮐﻪ ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻣﺤﻞ ﺗﻮﺟﻬﻨﺪ و ﻫﺎﯾﮑﻮﭘﺮداز ﻣﯽ‌ﮐﻮﺷﺪ ﺗﺼﻮﯾﺮ آﻧﻬﺎ را ﺑﺪون ﻗﻀﺎوت در ﻣﻌﺮض دﯾﺪ ﺧﻮاﻧﻨﺪه ﺑﮕﺬارد.
- ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ‌ی ﻣﮑﺎﺷﻔﻪ و ﺣﺎدﺛﻪ اﺳﺘﻮار اﺳﺖ و ﻫﺎﯾﮑﻮ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ‌ی ﻣﺮاﻗﺒﻪ و ﺧﻠﺴﻪ
- ﺳﻪ‌ﮔﺎﻧﯽ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ‌ ﺟﻬﺎن‌بینی اﺷﺮاﻗﯽ ﭘﺪﯾﺪ ﻣﯽ‌آﯾﺪ و ﻫﺎﯾﮑﻮ ﺑﺮ ﭘﺎﯾﻪ‌ی ﺟﻬﺎﻧﺒﯿﻨﯽ ﺑﻮداﯾﯽ
دو ﻧﻤﻮﻧﻪ از ﻫﺎﯾﮑﻮ:
اول:
ﮔﻬﮕﺎه
اﺑﺮﻫﺎ اﺳﺘﺮاﺣﺘﯽ ﻣﯽ‌دﻫﻨﺪ
ﻧﻈّﺎرﮔﺎن ﻣﺎه را
دوم:
از تاریکی ،
ﺑﻪ ﺗﺎرﯾﮑﯽ
ﮔﺮﺑﻪ‌ﻫﺎی ﻋﺎﺷﻖ!
آیا « سه گانی » یا همان مثلث، درسیستم عروض سنتی تعریف شده و کاربرد دارد یا درسیستم های عروض غیر‌سنتی هم کاربرد دارد ؟
سه گانی با مثلث، متفاوت است. مثلث نوعی شعر سنتی از رده مخمس و مربع است که هر بند آن سه مصراع دارد، اما سه گانی کلا در سه مصراع به پایان می رسد. البته در دستگاه سه گانی قالبی به نام «سه پاره» نیز تعریف شده است که از پیوند چند سه گانی پدید می آید و این هم جنبه عامتری از مثلثات قدیم دارد.
برای پاسخگویی به قسمت دوم پرسش شما عرض شود که سه گانی در سه شاخه کلاسیک و نیمایی و سپید پدید می‌آید و شاخه کلاسیک آن، در سیستم عروض سنتی می‌گنجد و شاخه نیمایی آن نیز به سیستم عروض جدید بازمی‌گردد و شاخه سپید آن هم اساسا تابع وزن عروضی نیست. چنان که می بینیم میدان عمل سه گانی بر خلاف نگاه معمول فراتر از آن است که تعریفش در محدودیت‌های وزنی بگنجد. سه‌گانی از اساس، یک نوع نگاه تازه است که در زبان شعر نمود می یابد و فارغ از محدودیت‌های وزنی پیش می رود. جالب است بگویم حتی در شاخه کلاسیک سه گانی بر خلاف رباعی و دوبیتی، هیچ محدودیتی برای وزن وجود ندارد و هر وزنی امکان کاربرد در آن را دارد
از ویژگی های قالب سه گانی بگویید؟
سه گانی چهار ویژگی اصلی دارد که وجودشان برای اینکه یک سروده تا «سه گانی» نام بگیرد، لازم و ضروری است؛ درکتاب «بوطیقای سه گانی و مسائل آن» آمده است:«در تعریف دقیق‌تر، سه‌گانی نوعی شعر با فرم بیرونی- کلی «کوتاه» و «سه‌لَختی» و فرم درونی- کلی «بسته» و «کوبشی» است.
از میان ویژگی‌های بنیادین سه‌گانی، دو ویژگی «کوتاه» بودن و «سه‌لَختی» بودن، به‌ترتیب، کمّیت هندسی و عددی سه‌گانی را می‌سازند و با یکدیگر، بنیاد «فرم مکانیک» آن را تشکیل می‌دهند؛ همچنین دو ویژگی «بسته» بودن و «کوبشی» بودن، به‌ترتیب، کیفیت هارمونیک و ریتمیک سه‌گانی را می‌سازند و با هم، بنیاد «فرم ارگانیک» آن را تشکیل می‌دهند. ‎
درکوتاه نویسی‌های خطه شمال ( گیلان و مازندران ) چندسالی است که فرمی ازشعرتولید می شود که درگیلان به آن «هساشعر» و در مازندران به آن « اساشعر» می گویند. هسا / اسا شعر یعنی شعراکنون. معنی درست ترآن، شعرلحظه است.
شما چه نزدیکی‌هایی میان سه گانی و این فرم شمالی می بینید ؟
آن‌چه که من از«اساشعر»یا «هساشعر»مازندران و گیلان دریافتم این است که شعرهای سپید کوتاهند به زبان تبری و گیلکی؛ وجه اشتراکش با سه گانی در «کوتاهی» و«ایجاز» و «نوگرایی » است، ولی تعریف دقیقی برایش نیافتم و به نظرم وجوه افتراقش با سه گانی بیش از آن است که قابل مقایسه باشند.
پیشینه این فرم وقالب درتاریخ ادبیات فارسی
چیست ؟
محققان معمولا از وجود شعری ناشناخته با نام «خسروانی» در ایران باستان نام می برند که معتقدند سه لختی بوده است، اما در کتاب «بوطیقای سه گانی» شواهدی آمده است که نشان می دهد خسروانی، سه لختی و چهارلختی و حتی بیشتر بوده است. در ادبیات کردی کرمانجی نیز نوعی شعر وجود دارد که بعدها بدان نام سه خشتی داده‌اند و اعتقاد دارند بازمانده خسروانی‌های باستانی است. این اشعار مانند خود خسروانی‌ها وزن هجایی دارند و قافیه آنها هم در مصراع‌های اول و آخر به کار می رود. بعدها اخوان ثالث هشت شعر عروضی به تبعیت از خسروانی‌ها سرود که وزن کلاسیک با همان طرح قافیه یک و سه داشتند. ما می‌توانیم این‌ها و حتی در کنارشان هایکو را به عنوان پیشینه سه گانی نام ببریم، اما بی گمان سه گانی ضمن افتخار به وجود این پیشینه ها، با همه آنها تفاوت‌های هنگفتی دارد، تا جایی که همه آنها در سه گانی حل و هضم شده اند. سه گانی کوبشی است، در سه شاخه کلاسیک و نیمایی و سپید سروده می شود، فرمهای درونی آن، ساختارهای نحوی متنوعی را می پذیرد و از همه مهمتر جهانبینی آن بر پایه حکمت اشراق استوار است.
ازمجموعه «سه گانی» خود بگویید؟
مجموعه سه‌گانی «کی آفتابی می شوی باران؟» با 110 سه‌گانی و با مقدمه استاد پرویز حسینی توسط انتشارات اریترین اندیمشک با تیراژهزار نسخه به چاپ رسید؛ سه گانی‌هایی این مجموعه موضوعات مختلف را در بر می گیرد از جمله طبیعت، اجتماع، عشق و آیینی ؛ و بیشتر در شاخه‌های کلاسیک،نیمایی و تنها پنج سه گانی در شاخه سپید.
درشاخه کلاسیک :
ماشه حیات را کشید؛
با شهامتی شگفت،
مرگ را هدف گرفت.
در شاخه نیمایی :
این ماهی کوچک
در حوض نقاشی
کابوس ماهی‌تابه می بیند!
درشاخه سپید:
دور خورشید می گردد،
تا به خود برسد،
آفتابگردان !
آینده این قالب ادبی را چگونه ارزیابی می کنید ؟
سه گانی از سال 1389 توسط جناب دکتر فولادی به جامعه ادبی معرفی شد و وقتی من در سال نود و دو به کاروان سه گانی پردازان پیوستم ، شاعران باتجربه و جوان زیادی در این قالب در حال سرودن و طبع آزمایی بودند و تا کنون که از مرز شش سال گذشته است هر روزشاهد پیوستن شاعران باتجربه و تحصیلکرده با مدارج عالی دانشگاهی به این کاروان هستیم و چاپ کتاب‌های دوره ای سه‌گانی (شش کتاب ) زیر نظر جناب دکتر علیرضا فولادی توسط گفتمان اندیشه معاصر، باعث جذب هر چه بیشتر علاقمندان به شعر معاصرفارسی شده است ؛ در کل شاعرانی که به دور از تعصبات ، از خودِ شعر به معنای واقعی کلمه ، لذت می برند و به حاشیه ها نمی پردازند، خواه ناخواه از خواندن سروده های ناب در این قالب شعری لذت می برند ؛ حتی اگردر این قالب، شعری نسرایند.با این تفاصیل آینده این قالب مینیاتوری شعری که به تعبیرم « نانو شعر ادبیات معاصر » است، بسیار درخشان پیش بینی می شود.
این قالب، برای چه موضوعاتی مناسب است؟ فلسفی، طبیعت گرایانه، عاشقانه و یا...؟
سه گانی به موضوع خاصی نمی‌پردازد و در عین حال برای طرح همه موضوعات که با زندگی انسان در ارتباط است، توجه نشان می دهد، نکته مهم اینجاست که به همه موضوعات از جمله انسان، طبیعت، عشق، آیین و...، با جهان‌بینی سرشار از حکمت و با فرهنگ ایرانی – اسلامی، می نگرد و به آن می پردازد .
لطفا یک سه گانی نو ازخودتان و یک سه گانی از دیگرشاعران برای ما بخوانید:
نیش‌های نغز می‌زند؛
عشق، سادگی نمی‌کند،
اولش به مغز می‌زند [ علی رضا فولادی ].
جدیدترین سه گانی از خودم:
با درنگی بر دورنگی‌ها،
خوب فهمیدم که تنهایی‌ست،
پشت برخی از زرنگی‌ها.
ازاین که دراین گفت و گو شرکت کردید، ازشما
سپاسگزارم.
اخبار مرتبط
دیدگاه کاربران

ارسال دیدگاه
نام :    ایمیل : 

عکس خوانده نمی شود کد امنیتی :      
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع میباشد. طراحی و اجرا توسط: هنر رسانه